Boekrecensie -

Klimaatontkenners zijn ‘handelaars in twijfel’

Twee wetenschapshistorici schreven 'Merchants of Doubt', over hoe dubieuze wetenschappers 'twijfel zaaien' ten dienste van economische belangen. Van tabaksrook tot de klimaatopwarming, steeds eisen zij de 'andere kant van het debat' op. Zopas verscheen het vervolg 'The Collapse of Western Civilisation', een 'terugblik' vanuit het jaar 2100. Binnenkort verschijnt ook de gelijknamige documentaire.

maandag 29 december 2014 16:43

De wetenschappelijke consensus over de
menselijke oorzaak van de opwarming van het klimaat ligt al
tientallen jaren vast. Toch komen klimaatontkenners nog steeds aan
bod in de media als ‘de andere kant van het debat’. Het zaaien van
twijfel over de wetenschappelijke bewijzen voor onaangename feiten
gaat terug op een lange traditie, die begon in de jaren 1930 met
het ontkennen van het medische gevaar van roken.

Het instructieve precedent van de tabakstrategie




Vandaag is het algemeen geweten dat de
grote fabrikanten van sigaretten reeds voor de Tweede Wereldoorlog
wisten dat het gebruik van hun product ernstige gezondheidsproblemen
veroorzaakte. Toch duurde het tot amper enkele jaren terug voor
strenge wetgeving het roken in plaatsen waar mensen samenkomen om te
werken (of te eten) verboden werd.

Hoe konden deze bedrijven dit zo lang
volhouden? Door het zaaien van twijfel. Roken is slechts één van
vele mogelijke oorzaken van kanker en andere ziekten. Waarom zijn er
rokers die oud en gezond sterven? Waarom zijn er mensen die nooit
roken en toch sterven aan longkanker? De lijst van mogelijke
uitvluchten was eindeloos.

In de commerciële media vonden de
tabaksbedrijven een gemakkelijke bondgenoot voor hun
twijfelstrategie, die slechts één doel had: een openbare erkenning
van het verband tussen roken en ziekte zo lang mogelijk uitstellen.
Miljoenen werden uitgegeven om ‘onafhankelijke’, neutrale’
instellingen met onschuldig klinkende namen op te richten, die voor
‘objectieve’ artikels zorgden, voor ‘neutrale’ opinies in de kranten.

Grondig onderzoek



Naomi Oreskes en Erik M. Conway op het Toronto International Film Festival 2014, bij de première van de documentaire Merchants of Doubt over hun gelijknamig boek (Toronto International Film Festival)

Auteurs van Merchants of Doubt zijn
Naomi Oreskes, professor wetenschapsgeschiedenis net als medeauteur
Erik M. Conway. Afzonderlijk publiceerden zij reeds over de
problematiek van de klimaatopwarming en de problemen die
wetenschappers ondervinden om hun vaststellingen correct weergegeven
te zien in de media.

Heeft de tabaksindustrie uiteindelijk de
strijd verloren, toch was hun ervaring met zestig jaar uitstel van
executie een nuttige les voor heel wat andere economische
actoren. Oreskes en Conway deden een grondige studie van de manier
waarop een beperkt aantal wetenschappers erin slaagden de
wetenschappelijke adviezen over zure regen, over het gat in de
ozonlaag, over de risico’s van een kernoorlog en uiteindelijk over de
mens als oorzaak van de opwarming van de aarde telkens weer voor jaren te neutraliseren.

Zij leggen uit hoe dat mogelijk was (en
is!). Gesterkt door de ervaring van de tabakslobby hebben enkele
wetenschappers gebruik gemaakt van hun status om twijfel te zaaien
over de wetenschappelijke waarde van onderzoek dat inging tegen de
belangen van grote economische actoren, in hoofdzaak (maar zeker niet
exclusief) de petroleumbedrijven.

Wetenschappers en ‘experten’

Deze ‘handelaars in twijfel’ hebben met elkaar gemeen dat ze
niet geschoold zijn in de wetenschappelijke materie waar ze kritiek over
uiten, terwijl ze handig gebruik maken van de gewoonte in de media om in
te spelen op het onterechte vooroordeel dat velen onbewust hebben,
namelijk dat mensen die in iets slim zijn, dat waarschijnlijk in
andere dingen ook zijn.

De auteurs leggen zeer gedetailleerd uit hoe deze
lobbyisten handig misbruik maken van de essentiële eigenschappen van
wetenschappelijk onderzoek, namelijk dat wetenschappers nooit
zullen beweren absolute zekerheid te hebben. Zij schrijven daarom
artikels, recensies, geven interviews, lezingen die alle uiterlijke
kenmerken hebben van wetenschappelijkheid (tabellen, referenties,
voetnoten…), publiceren in gelijkgestemde denktanks en gebruiken
die publicaties dan op hun beurt als referentie in krantencolumns, op
persconferenties (zonder er bij te vertellen dat zijzelf of hun
collega’s de auteurs zijn). De agenda is telkens dezelfde: twijfel zaaien over de resultaten van wetenschappelijk onderzoek, om de boeman van overheidsregulering af te houden.

Objectieve en neutrale media

Zij maken daarvoor ook handig gebruik van de
mythe van de objectieve, neutrale media, die zelf geen ‘standpunt’
horen in te nemen en alle ‘standpunten’ aan bod laten komen. Dat één
zijde van het debat staat voor enkele wetenschappers, die niet eens geschoold zijn in de specifieke materie waar ze het over hebben, en
de andere zijde staat voor bijna 100 procent wetenschappelijke
consensus, wordt daarbij handig verzwegen. Zo krijgen zij gedaan dat
in naam van het ogenschijnlijk neutraal klinkende mediaprincipe van evenwichtige berichtgeving in werkelijkheid een gelijke stem wordt gegeven aan opinies die
marginaal (en fout) zijn.

“Zij zaaien twijfel, omdat twijfel
werkt. Dat komt omdat wij allen meestal een verkeerd beeld hebben van
wat wetenschap is en kan doen. Wij denken dat wetenschap zekerheid
biedt, dat wetenschappelijk bewijs definitief is.”

Dat is niet zo
en is ook nooit zo geweest. Wetenschap is een weergave van een consensus
tussen experts op basis van verzamelde kennis en grondig onderzoek
van bewijzen.

“De meeste mensen denken dat als je twee visies op
een probleem hoort, dat die dan allebei wel een zekere verdienste
hebben.” Dat is niet zo. Eén van beide kan compleet fout zijn of
totaal niet representatief.

IPCC

De campagnes van deze handelaars in
twijfel hadden en hebben groot succes. Het Intergovernmental Panel on
Climat Change
(IPCC) bundelde het werk van duizenden wetenschappers
in tientallen disciplines en kwam tot de conclusie dat de
klimaatopwarming een gevolg is van menselijke economische activiteit.
Toch slaagden een klein aantal personen er in over deze consensus
jarenlang twijfels te zaaien, met slechts één bedoeling in het
achterhoofd: eender welke overheidsregulering van de vrije markt ten
allen prijze voorkomen.

Het boek concentreert zich vooral op
Angelsaksische ‘handelaars in twijfel’. Er komt ook één Europese ‘handelaar in twijfel’ aan bod. De Deen Bjorn Lomborg slaagde er jarenlang in om
op basis van verdraaiingen, halve waarheden, vooringenomen selectie
van feiten twijfel te zaaien over de noodzaak om op te treden tegen
de klimaatopwarming.

Dat de man in wetenschappelijke kringen geen
enkele geloofwaardigheid genoot deerde niet. Toen een groep
Deense wetenschappers het niet langer kon aanzien, eisten zij dat zijn werk wetenschappelijk zou worden
getoetst. De Deense hoge raad voor wetenschappen weigerde, omdat volgens de raad het werk van Lomborg geen wetenschap is en dus niet kan worden
getoetst aan wetenschappelijke criteria…

Vrijwaring van de vrije markt

Deze lobbyisten laten zich niet zozeer
leiden door persoonlijk gewin (hoewel ze er meestal wel aardig wat
aan verdienen). Wat hen drijft is hun toewijding aan de
religie van de vrije markt. Klimaatproblemen kunnen alleen aangepakt
worden door tussenkomst van overheden in de markt, door het opleggen
van regels en beperkingen. Dat kan volgens deze heren (het zijn
uitsluitend mannen die in dit boek opdraven) niet. Dus moeten die problemen ontkend worden.

Soms lijkt het lobbywerk van deze heren irrationeel. In de VS is de laatste jaren zwaar campagne
gevoerd tegen Rachel Carson. Zij was een pionier van de hedendaagse
econoligische beweging, toen zij in 1962 met haar boek Silent
Spring
gedaan kreeg dat het insecticide DDT definitief werd
verboden. Zij zou nu echter een “massamoordenaar” zijn, want door haar
schuld sterven vandaag miljoenen mensen in de Derde Wereld aan
malaria.

Oreskes en Conway maken van de
beweringen over DDT en malaria deskundig brandhout, maar leggen ook uit wat de ware
bedoeling is van dergelijke campagnes. Waarom zoveel energie in een verloren strijd steken? Het zaaien van twijfel. Als men er toen in 1962 zo ver
naast zat, hoe zit het dan met de ‘zekerheden’ die vandaag worden
geponeerd door de hedendaagse strijders voor het klimaat? 

Terugblik vanuit 2100




Gesterkt door het succes van hun boek besloten beide auteurs een vervolg te schrijven. Wat staat de wereld te wachten als we verder elke actie blijven uitstellen? Eerder dan opnieuw een wetenschappelijk onderbouwd stuk te schrijven besloten Oreskes en Conway een nieuw literair genre te proberen om hun boodschap over te brengen. Het resultaat werd The Collapse of Western Civilisation (2014).

Sciencefiction gaat over een ingebeelde toekomst. Historische literatuur is het omgekeerde, het verleden ligt vast. Volgens de auteurs hebben ze echter iets essentieel met elkaar gemeen. Beide genres willen het heden begrijpen.

Daarom plaatsten ze zich in de rol van een fictieve historicus in de toekomst die terugblikt op een verleden dat in feite ons heden en mogelijke nabije toekomst is. Ze beelden zich een tijd in waarin China de economische heerschappij heeft overgenomen van de VS en met dezelfde fouten als zijn voorganger de wereld definitief ten gronde richt in het jaar 2093.

Het doembeeld dat ze in dit compacte boekje beschrijven is niet bepaald veelbelovend. Het is zeer vlot geschreven, je denkt bijna dat je echt sciencefiction aan het lezen bent (ik ben een liefhebber van het genre, ik geef graag enige vooringenomenheid toe).

Er staan ook kaartjes in met regio’s die ‘nu’ (in het jaar 2100) onder de zeespiegel liggen. Interessant voor ons, Beneluxers, is dat het allereerste kaartje vooraan dat van onze Lage Landen is, zowat heel Nederland en de Antwerpenaars mogen het vergeten, Brussel daarentegen heeft nog perspectieven, het kan het Oostende van de toekomst worden, Bruxelles-les-Bains.

Na het boek: de documentaire

Filmregisseur Robert Kenner inspireerde
zich op het boek van Oreskes en Conway voor een documentaire met
dezelfde naam. Merchants of Doubt heb ik gezien in voorpremière op het filmfestival van Gent, maar de documentaire moet nog in roulatie komen. Er
worden in de film niet zoveel onderwerpen aangeraakt en eerder wordt gekeken
naar visueel vertaalbare onderwerpen.

Toch is deze documentaire
meer dan de moeite waard en houdt ze ook los van het boek stand. Enkele interviews met betrokken ‘handelaars in twijfel’ zijn verbijsterend. De betrokkenen komen openlijk uit voor wat ze doen en zijn daar zelfs trots op. Hun ‘handel in twijfel’ dient immers een veel hoger doel dan het klimaat en de overleving van de menselijke soort, dat hogere doel is ‘de vrije markt’, de godsdienst van de 21ste eeuw. 

Merchants of Doubt, het boek van 2010, is nog steeds brandend actueel. The Collapse of Western Civilsation (2014)
is er een logische aanvulling van en Merchants of Doubt (2014), de
documentaire, is even onontbeerlijk.

Met deze twee boeken en documentaire
heeft iedereen die zich betrokken voelt bij de strijd tegen de
klimaatverandering zeer stevige argumenten in handen om de
‘handelaars in twijfel’ te ontmaskeren.  Dat is nodig, want de klimaatontkenners geven de strijd niet op.

Zie ook de website over het boek Merchants of Doubt en The American Denial of Global Warming, een lezing door Naomi Oreskes:

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!