Het fictieve dorpje Polden in het boek 'Zwervers' ligt op enkele tientallen kilometers ten zuiden van de stad Tromsø in het uiterste noorden van Noorwegen (foto Creative Commons/BMcIvr).
Boekrecensie -

Verteller Knut Hamsun brengt Noorse ‘Zwervers’ tot leven

In 1927 publiceerde Noors schrijver Knut Hamsun 'Zwervers I' en 'Zwervers II', zeven jaar nadat hij de Nobelprijs voor de Literatuur had gewonnen. Pas in 2014 werd beide boeken vertaald en samen als één boek gepubliceerd. Hamsun was één van de meest vernieuwende literaire stilisten van de twintigste eeuw.

vrijdag 11 juli 2014 12:39
Spread the love

Knut Hamsun (1859-1952) was allesbehalve
voorbestemd voor een carrière in de literatuur. Op negenjarige
leeftijd werd hij van zijn ouders gescheiden. Zes jaar later vluchtte
hij weg van zijn oom die hem mishandelde en uitbuitte. Daarna zwierf
hij van het ene baantje naar het andere, waarbij hij ook enkele jaren
in de VS doorbracht.

Op zeventienjarige leeftijd begon hij te
schrijven. Zijn eerste inspiratie haalde hij uit zijn eigen
onzekere bestaan. Aanvankelijk bootste hij vooral de stijl van
IJslandse sagavertellers na. Hij begon stilaan een eigen stijl te
ontwikkelen en op 31-jarige leeftijd brak hij door met Honger. In
dit werk beschreef hij het harde leven in de Noorse hoofdstad
Kristiania (het latere Oslo).

Een thema dat steeds weerkeerde in zijn
oeuvre, was dat van de zwerver die altijd het
hoofdpersonage is en tussen steden en dorpen
reist zonder ooit wortel te schieten. Naast zijn romans publiceerde
Hamsun kortverhalen, essays, dichtbundels en theaterstukken en
schreef hij artikels in Noorse kranten. In Noorwegen zijn zijn boeken
nog steeds zeer populair.

Politiek onsamenhangend

Getuigden zijn boeken van zijn liefde
voor de gewone Noren, voor andere medemensen had hij niet zoveel
respect. Hamsun was reactionair, koos de kant van de Boeren tegen de Britten in Zuid-Afrika, was tegenstander
van rassenvermenging en antisemiet.

DeWereldMorgen.be

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1939 was hij tachtig. Hij was hardhorig geworden en vertoonde de eerste tekenen van dementie. Hij las alleen nog de conservatieve krant Aftenposten
die aan de zijde van de Duitsers en de Italianen stond. Duits
minister van Propaganda Joseph Goebbels nodigde hem uit bij Hitler.
Die werd verrast door Hamsuns onsamenhangend gepraat, maar was vooral woedend over zijn klachten over de gevangenneming
van Noorse burgers en over de Noorse collaboratieregering.

Hamsun bekritiseerde echter ook de vervolging van
de Joden in Noorwegen en na de oorlog bleek dat hij een aantal Noorse verzetsstrijders
had geholpen. Het minste wat je dus kon zeggen was dat zijn politiek gedrag onsamenhangend en inconsequent was. Kort
na de oorlog werd hij door gerechtspsychiaters mentaal onbekwaam verklaard en
geïnterneerd. Hij stierf in 1952 op 93-jarige leeftijd.

Nog steeds succesvol 

In Noorwegen wordt nog steeds
gedebatteerd of zijn politiek gedrag al dan niet een gevolg
was van zijn geleidelijk toenemende dementie. Ondertussen zijn zijn boeken
steeds populair gebleven. In 1996 werd de film Hamsun over zijn
leven gedraaid, met Zweeds acteur Max von Sydow in de hoofdrol.

Drie van zijn boeken werden verfilmd: Honger in 1966, Mysteries in 1978 met Rutger Hauer in
de hoofdrol en Victoria in 2013. Eveneens drie boeken van Hamsun,
Mysteries, Pan en Victoria werden in het Nederlands vertaald. (Noot: ook andere boeken werden ooit vertaald, maar zijn voor het ogenblik niet meer verkrijgbaar)

Zwervers

DeWereldMorgen.be

Zoals de titel aangeeft gaat Zwervers
over Hamsuns geliefkoosd thema, de vagebond zonder vaste stek, die overal waar hij toekomt wel snel thuis is maar uiteindelijk nergens thuishoort. Zwervers is het verhaal van
Edevart (de Noorse vorm van Edward), een jonge kerel die opgroeit in
het kustdorpje Polden in het noorden van Noorwegen. Hij voelt zich
niet goed tussen zijn dorpsgenoten. De enige toekomst die hem daar wacht,
is die van visser of keuterboer. Armoede is troef. De stad is veraf.

August is een wees op de dool, die van het
ene baantje in het andere belandt. Wanneer hij in Polden strandt na een zoveelste mislukte avontuur, bekoort
hij Edevart met wilde verhalen over exotische reizen. Edevart
vermoedt wel dat een en ander zwaar is aangedikt en soms gewoon
verzonnen, maar hij laat zich op sleeptouw nemen door het
enthousiasme van zijn nieuwe vriend. Het personage August komt drie jaar later in
1930 terug in Hamsuns boeken August I en August II. (Ook Zwervers
werd in het Noors in twee delen gepubliceerd).

Tot verrassing van zowat al zijn
dorpsgenoten gaat Edevart met August op reis op één van de schepen
die Polden passeren. Op hun reizen komen ze heel wat andere
personages tegen. Die hebben allen met elkaar gemeen dat ze een
onzeker bestaan verkiezen boven de zekerheid van het dorpsleven.

Verkwanselen

Edevart wordt steeds wantrouwiger over de irrealistische fantasieën van August.
Ondertussen leert hij zelf gewiekst de goedgelovigheid van zijn medemens uitbuiten en wordt een succesvol kleinhandelaar. Zo overtreft
hij stilaan zijn vriend, die naast een briljant verteller van
verzonnen verhalen en een uitstekend accordeonist op dansfeestjes vooral een doelloze dronkelap blijkt te zijn, die er steeds weer in slaagt zijn
succes op recordtijd te verkwanselen en terug in de goot te belanden (meestal ook letterlijk).

Op zijn reizen langs de enorm uitgestrekte Noorse kust keert Edevart meermaals terug naar zijn
dorp, telkens met het idee dat hij definitief gaat blijven. Hij helpt
zijn dorpsgenoten en familie aan het werk door het drogen van vis en stampt een goed draaiende winkel uit de grond. Toch weet August hem
telkens weer te overhalen om terug op reis te gaan, telkens
met de belofte van een absoluut gegarandeerd schitterende toekomst.

Op één van die tochten leert hij de
jonge boerin Lovise Magrite en haar twee kinderen kennen. Tegen beter
weten in wordt zij de eerste en enige liefde van zijn leven, ook al blijft zij trouw
aan haar leegloper van een man, die haar slecht behandelt en die ze
volgt naar het verre Amerika. Ze vinden elkaar jaren later terug. Hoe
dat weerzien verloopt, waarom Lovise terugkomt uit de VS en of er wel een happy end volgt, dat kan de lezer ontdekken tijdens Hamsuns mooie beschrijvingen van mensen en hun leefwereld.

Samenhorigheid

Op de achtergrond van Edevarts avonturen is Noorwegen aan het veranderen van een arme vissers- en
landbouwersmaatschappij in een moderne kapitalistische samenleving.
Dorpelingen leren de geneugten van welvaart kennen, maar verliezen
hun innige samenhorigheid.

Je voelt de pracht van de natuur in Hamsuns beschrijvingen, de eenvoud van het leven, maar ook
de hardheid van het klimaat en de onzekerheid van het bestaan.
Bijgeloof maakt geleidelijk plaats voor rationele verklaring, solidariteit
voor eigen gewin. Hamsun beschrijft de voortdurende
tweestrijd tussen het verlangen naar iets anders, naar verre reizen
en de drang om in het warme nest te blijven, ver van de gevaren van
de vijandige buitenwereld.

De auteur beschrijft de hardheid van
het boeren- en vissersleven allerminst omfloerst. Toch romantiseert hij hun bestaan,
de mensen zijn immers gelukkig omdat ze toch niet beters weten en niets anders behoeven. Ondanks die romantisering van het
platteland, maakt Hamsun net hoofdrolspelers van die uitzonderlijke
enkelingen die willen breken met dat monotone plattelandsbestaan.

Wie dit boek leest met de ogen van
2014, kiest zonder meer voor de zwervers, voor de uitzonderingen, niet voor de
doorsnee mensen. Hamsun is een begenadigd verteller en
schrijft zeer mooi. Wie Zwervers uit heeft gelezen, zal naar meer
verlangen.

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!