Onderzijde blad van een reuzenwaterlelie (Victoria amazonica). Foto: Laitr Kelows/CC BY-SA 3:0
Boekrecensie -

Over slimme planten en idiote mensen: ideale zomerliteratuur

In zijn tweede aflevering van een korte reeks aan te raden zomerboeken als rustpunt in deze hectische tijden las Paul Verhaeghe twee boeken van Marcel De Cleene, de eerste wetenschapsvoorlichter ooit van België. 'De Naturalis Historia' en 'Het vernuft van planten' toont hoeveel kennis planten hebben en gebruiken, waarvoor wij mensen krachtige computers nodig hebben.

donderdag 29 juli 2021 11:35
Spread the love

 

Schemervluchten (het vorige boek dat ik besprak) handelt bijna uitsluitend over vogels en zoogdieren. Dat is geen toeval, dieren vallen letterlijk het meest op, planten en bomen zijn achtergrond. Dat dit decor heel wat meer is dan alleen maar een decor, blijkt van zodra iemand er zich over buigt.

Wat doet een emeritus prof plantenkunde met een passie voor zijn onderwerp? Erover schrijven. Marcel De Cleene heeft ondertussen al veel boeken gepubliceerd over zijn passie, tijdens het coronajaar kwamen er meteen twee bij, die ik hier voor het gemak samen bespreek.

De Naturalis Historia

Het eerste combineert geschiedenis en praktische kennis. De Naturalis Historia is een plantenencyclopedie, in groot formaat, die gebruik maakt van historische tekeningen zoals we die kennen uit musea.

In een niet eens zo ver verleden moesten biologen bij gebrek aan andere reproductiemogelijkheden hun onderzoeksobjecten kunnen tekenen en inkleuren. Het resultaat waren vaak kleine meesterwerkjes, zoals blijkt uit de illustraties bij deze atlas.

Historische kleurafbeeldingen tonen tweehonderdvijftig planten, struiken en bomen in al hun pracht, van ‘aardaker’ tot ‘zwarte populier’ (de originelen liggen in de Plantentuin van Meise). In de begeleidende tekst leren we welk gebruik onze voorouders ervan maakten en hoe we daar ook vandaag nog voordeel mee kunnen doen.

De lezer krijgt een op ervaring gebaseerde kennis voorgeschoteld die wij grotendeels verloren zijn en vervangen hebben door technische toepassingen die we nauwelijks begrijpen en helaas ook door een op reclame gebaseerde indoctrinatie. Wij hebben het oneindig veel beter dan drie generaties geleden, maar we zijn een flink dommer geworden en vooral, vele malen minder zelfredzaam.

Het vernuft van planten

In het tweede boek, Het vernuft van planten, vertelt De Cleene op een onderhoudende manier over het complexe ‘gedrag’ dat sommige planten vertonen. Het feit dat wij dit als complex benoemen, zegt natuurlijk veel over onze grootheidswaanzin.

Wij zijn toch de enig denkende, écht denkende wezens, ver verheven boven de andere zoogdieren? Planten behoren bovendien tot de ‘lagere’ levensvormen, gespeend van alles wat wij als ‘hoger’ achten?

Het merendeel van de natuurdocumentaires handelen over dieren en tonen telkens welke ingenieuze gedragingen en aanpassingen verschillende soorten ontwikkeld hebben, telkens in functie van overleving en voortplanting. Ook bij planten is dat het geval, alleen verwachten we het niet en is de algemene kennis erover veel minder verspreid.

Na lectuur van Het vernuft van planten zal de lezer daar letterlijk een andere kijk op hebben. Een opvallende rode draad leert ons dat een aantal menselijke uitvindingen al lang toegepast worden in de plantenwereld.

Ons ‘gewapend beton’ vinden we terug in bomen en kruidachtigen, en sommige ingenieurs waren verstandig genoeg om leentjebuur te spelen en hun inspiratie daar te halen, met als bekendste voorbeeld het Crystal Palace in London1.

Deze ijzeren serreconstructie haalde haar draagkracht uit een vorkvormig vertakte structuur vergelijkbaar met deze van de reuzenwaterlelie (zie foto boven het artikel). Om dergelijke constructies te kunnen realiseren hebben wij rekenkracht nodig, tegenwoordig met dank aan krachtige computers.

Lithografie (1851) van het interieur van Crystal Palace. Foto:: Public Domain

Planten rekenen zélf, ze zijn ‘meesters in de meetkunde’ – de rij van Fibonacci (een getallenreeks die start met nul en één, waarbij elk volgend getal de som is van de twee vorige) is overal aanwezig.

De flora geven ons ook een les in hydraulica (hoe ga je om met water?), in thermodynamica (hoe ga je om met energie?), zelfs in aerodynamica (het eerste zweefvliegtuig is geïnspireerd op gevleugelde zaden).

Wij zijn overduidelijk niet de enig denkende wezens. Ooit heb ik ergens gelezen dat de mens bij de geboorte al zijn kennis kwijt is en alles opnieuw moet leren, terwijl dieren (en planten) over een aangeboren intelligentie beschikken.

Ik vermoed dat ik dit bij Bergson las, met zijn theorie over het ‘élan vital,’ maar ik vind het niet meer terug2. Lezers die dit stuk kennis niet vergeten zijn, mogen mij altijd mailen.

Dat wij alles opnieuw moeten leren, wordt de voorbije jaren wel heel erg duidelijk. De mens is ongetwijfeld de slimste idioot die er rondloopt.

 

Foto: standaardboekhandel.be

Marcel De Cleene. De Naturalis Historia – Vergeten toepassingen van planten. Uitgeverij Sterck & Devreese, Gorredijk, 2021, 343 pp. ISBN 978 90 5615 711 1

Marcel De Cleene. Het vernuft van planten. Uitgeverij Sterck & Devreese, Gorredijk, 2021, 136 pp. ISBN 978 90 5615 743 2

Deze recensie werd overgenomen van Paul Verhaeghe’s Boekenblog.

Notes:

1   Het Crystal Palace werd in 1851 gebouwd in Londen voor de allereerste Wereldtentoonstelling. Het was een constructie volledig uit gietijzer en glas. In 1936 werd het in een grote brand vernield en ondanks meerdere plannen nooit meer heropgebouwd (nvdr).

2   Henri-Louis Bergson (1859-1941), Franse filosoof won in 1927 de Nobelprijs voor Literatuur. Zijn bekendste werk is L’évolution créatrice (1907) (nvdr).

Creative Commons

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!