about
Toon menu

Zizek en de Vlaamse index

dinsdag 29 november 2011
Deze blog werd geschreven door een van onze lezers. Wil je zelf ook beginnen bloggen in onze community, ga dan meteen aan de slag.

In De Standaard van zaterdag waarschuwen twee Vlaamse filosofen, Filip Buekens en Geerdt Magiels, voor de passage van de Sloveense denker Slavoj Zizek. Ze schilderen de man af als een gevaarlijke ‘charlatan’, vooral populair bij de ‘intellectuele bourgeosie’. Ideeën en opinies zijn aan deze ‘clown’ niet besteed, hij houdt het meestal op ‘gebral’. Als dit klopt houden brave ouders hun kinderen in het vervolg beter binnen. Maar wat als deze waarschuwing vooral een uiting is van het bedenkelijk niveau van onze daadwerkelijk intellectuele bourgeosie?

Schelden vs. argumenteren

Als het over politiek gaat, weten we dat het af en toe eens flink kan stuiven. Als Bart, Alexander en Elio het al niet eens geraken, waarom zouden politieke filosofen het dan netjes moeten houden? Polemiek heet dat. En zolang het niet over staatsbelangen gaat, mag er al eens een flinke tik vallen. Er is echter een voorwaarde, geen kwestie van welvoeglijkheid maar van serieux, en die voorwaarde is argumentatie. Net dat is wat Buekens en Magiels in hun stuk uit het oog verloren zijn.

De voorwaarde voor polemiek is argumentatie. Net dat is wat Buekens en Magiels in hun stuk uit het oog verloren zijn.

In plaats van omstandig bijnamen en adjectieven te plakken op de Sloveense antichrist (‘dubieus’, ‘clown’, ‘dubbelzinnig’, ‘rattenvanger’, ‘pervers’…) hadden ze beter eens enkele van zijn ideeën weerlegd. Om er maar meteen het meest controversiële uit te nemen: de kwestie van geweld als noodzakelijke voorwaarde voor politieke verandering. Je vraagt je af waar onze filosofen uithingen toen onze regering (van lopende zaken) besloot om onder leiding van ontslagnemend Minister van Defensie De Crem Libië binnen te vallen?

Vuile intellectuelen

Ze waren alvast niet op de betoging tegen dat geweld. Want, behalve dat, hebben ze met Pieter De Crem minstens één zaak gemeen. In een diepte-interview met De Morgen liet deze laatste zich enige tijd geleden ontvallen dat hij het toch niet echt begrepen heeft op ‘linkse intellectuelen’. En zie daar, ook Buekens en Magiels hebben een probleem met de ‘intellectuele bourgeoisie’ en ‘de culturele elite’. Mensen die geen avond op een stoel kunnen zitten zonder te veranderen in een soort van intellectueel ondode ‘adepten’. Met andere woorden, gisterenavond in de Bozar zat er niemand in de zaal met frons of het gevierde ‘gezond verstand’. De Sloveen is een rattenvanger en zijn publiek bestaat uit wereldvreemde naïevelingen met pretentie. Merk op dat we hier nog slechts één metaforische stap verwijderd zijn van ‘linkse ratten’.

De Sloveen is een rattenvanger en zijn publiek bestaat uit wereldvreemde naïevelingen met pretentie. Merk op dat we hier nog slechts één metaforische stap verwijderd zijn van ‘linkse ratten’.

Nuja, dit alles is helemaal niet nieuw. Is het niet veelzeggend dat zelfs het eigenlijke woord ‘intellectueel’ ooit werd uitgevonden door conservatieve Franse opiniemakers. Ze doelden er mee op Emile Zola en zijn ‘adepten’ en verweten hen wereldvreemdheid, naïviteit en vooral pretentie. Zola had in zijn “J’accuse” immers durven beweren dat de kapitein Alfred Dreyfus onterecht was veroordeeld voor spionage. De dreyffusards weten dit aan antisemitisme en eisten eerlijke rechtspraak voor iedereen. Vreemd toch hoe kritisch denken tot op de dag van vandaag met dezelfde misprijzende retoriek wordt overgoten.

SKEPP, Freud en patatten

Je vraagt je af waar dat toch allemaal vandaan komt. Google is dan steeds een leuke hulp. En wat blijkt? Zowel Filip Buekens als Geerdt Magiels zijn actieve leden van SKEPP. Het aan de UGent opgroeiende filosofische kind van Etienne Vermeersch en Johan Braeckman dat ter land, ter zee en in de lucht de strijd aangaat met pseudowetenschap. Terecht. Homeopatie, Desmond Morris en allerhande HRM-toepassingen zijn inderdaad dingen om mee op te letten. Vooral dan als er industrietjes rond ontstaan die veel geld opbrengen aan mensen met schimmige verhalen.

Naast al deze pseudo’s blijkt voor de SKEPP’ers echter ook Freuds psychoanalyse een grote vijand. Het is daar dat de hommeles met Slavoj Zizek, die psychonanalyse een centrale plaats geeft in zijn cultuurkritiek, begint. Maar er is meer…

De laatste tijd doet zich iets vreemds voor. De doorgaans als progressief geklasseerde SKEPP’ers kiezen nieuwe kanten.

De laatste tijd doet zich iets vreemds voor. De doorgaans als progressief geklasseerde SKEPP’ers kiezen nieuwe kanten. Niet alleen zijn er de opvallende uitspraken van Etienne Vermeersch over Vlaamse ‘bloed en bodem’ (de Gravensteengroep). Tijdens de hele patattenhistorie in en rond Wetteren was Johan Braeckman een van de prominentste tegenstanders van de Field Liberation Movement. Hij gooide de actievoerders voor de voeten ‘luddieten’ te zijn, onbezonnen achtergestelde geesten die niets hebben begrepen van de geneugten van de wetenschap.

Argumenten rond duurzame landbouw of zelfs het belang van de commons werden afgedaan als onzin. De patattenactie was niet legitiem want ze was ‘gewelddadig’ en (zo verwoordde Vermeersch het later in een debat tijdens de Gentse Feesten) “enkel de staat heeft een monopolie op geweld”. Waarmee we terug zijn aanbeland bij Buekens en Magiels' gratuite aanval op Zizek, de man die geweld zou verheerlijken.

Misschien ligt de reden voor de virulente afkeer voor de Sloveen in een van de laatste opmerkingen die hij maandagavond maakte. Gevraagd naar de compabiliteit van kapitalisme en democratie refereerde hij naar de Italiaanse communist en denker Antonio Gramsci. In zijn jonge jaren animeerden hij en enkele gelijkgestemden in Turijn een bekend blad, ‘L’Ordine Nuovo’ (‘De Nieuwe Orde’). De frase werd opgepikt door Mussolini, en niet veel later door fascisten in heel Europa. Maar misschien, stelt Zizek uitdagend, is eindelijk de tijd gekomen voor links om zich hier over heen te zetten en weer voluit de nood aan een nieuwe politieke en sociale orde op de agenda te plaatsen. Is het ook niet gewoon dat wat de Indignados en de Occupy-beweging aan het doen zijn?

Pastoors van de orde

Wat ons brengt bij de conclusie. Kan het zijn dat de kringen rondom Etienne Vermeersch (de eigenlijke ‘culturele elite’ zo je wil) aan het uitgroeien zijn tot een soort denktank van de Bestaande Orde? Dat de vrijzinnige moraalfilosofen van weleer hebben verzaakt aan hun rol als filosoof (iemand die belangrijke vragen naar voor brengt)? We horen hen niet meer filosoferen over moraal, maar moraliseren over filosofie. Want wat anders doen Filip Buekens en Geerdt Magiels dan met een pennenstreek Zizek, Hegel, Lacan en Marx op hun nieuwe index plaatsen? Laten ze zich op die manier niet veeleer kennen als boze conservatieve pastoors (slash Jezuïeten), dan als de goddeloze vrijdenkers?

Want wat anders doen Filip Buekens en Geerdt Magiels dan met een pennenstreek Zizek, Hegel, Lacan en Marx op hun nieuwe index plaatsen?

In hun (toegegeven, moeilijk leesbare) klassieker ‘De dialectiek van de Verlichting’ steken Theodor Adorno en Max Horkheimer van wal met de scherpe kritiek op het positivisme van onder andere Bacon. Het ongelimiteerde vooruitgangsdenken kent hier geen grenzen. En net die grenzeloosheid staat voor de (vaak ontkende) donkere kant van de erfenis van de Verlichting. Rondom hen zagen de twee Frankfurters hoe hun wetenschappelijke, positivistische collega’s kant kozen voor de wetenschap van de orde en niet voor de kritische theorie (nochtans ook een kind van de Verlichting).

Moet het ons verbazen dat vandaag het door Descartes, Bacon en Popper aangevuurde SKEPP een zelfde mars dreigt aan te vatten? Gisteren patatten, vandaag Zizek, morgen alle filosofen…

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

reacties

6 reacties

  • door e. op dinsdag 29 november 2011

    Als ik je stuk las Natan dacht ik dat je nogal hard van stapel trok tegen Buekens en Magiels, maar dat blijkt na lectuur van hun scheldpartij niet onterecht.

    Dat Skepp leden verdienstelijk werk leveren zolang ze pseudowetenschap ontkrachten lijkt evident, maar als ze zich vervolgens op een heel ander vlak gaan begeven, dat van waardering en maatschappijkritiek, slaan ze de bal toch flink mis. Een kritiek die louter vanuit feiten vertrekt, en wel kan aantonen of de empirische uitspraken vals of waar zijn, kan op vlak van betekenis weinig doen, en dat lijkt iets te zijn wat velen vandaag de dag vergeten. Als je bijvoorbeeld creationisme enkel vanuit de wetenschappelijke fundering ervoor probeert te ontkrachten, mis je onder meer de redenen waarom mensen nu net creationist worden. Op vlak van cultuur en beleving ben je dus heel weinig met feiten, en dat is denk ik een nuance dikwijls nogal vergeten wordt, maar wel heel belangrijk is in het begrijpen van bepaalde zaken.

    In het antwoord van Dominiek Hoens op Magiels en Buekens vind je ten slotte ook een mooie kritiek. http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=2S3IS0LJ&word=geerdt+magiels

  • door Filip Buekens op woensdag 30 november 2011

    Drie puntjes: mijn naam juist schrijven a.u.b. . Ik ben in tegenstelling tot wat u beweert, géén lid van skepp. En ik ben zeker niet tegen filosofie, wel tegen slechte filosofie. Lees hierover mijn boek Proefvlucht in het Luchtledige (over Lacan). Daarin wijs ik ook positivisme en scientisme af. Van uw kritiek blijft dan weinig of niets over.

    • door Fred Guldentops op donderdag 1 december 2011

      Je moet proberen te argumenteren, overal waar ge kunt. Iemand aanraden om een boek te lezen, maar al op voorhand zeggen wat de conclusie gaat zijn ("van de kritiek zal niets over blijven"), dat is wishful thinking, dat is niet goed als filosofisch uitgangspunt.

      Tenzij je het tegenovergestelde beoogt, en juist wel op zoek bent naar kritiek, om de stellingen van je boek beter aan te scherpen (of er een antithese op te zoeken die naar een betere synthese leidt), dan kan het wel een interessante methode zijn om scherp uit te hoek te komen, eens iemand op zijn tenen te trappen in de hoop dat die je boek zal lezen en er scherpe kritiek op formuleert.

    • door Natan op vrijdag 2 december 2011

      Beste Filip,

      Dank voor uw reactie. Allereerst mijn excuses voor de schrijffout in de naam. Ik heb het inmiddels aangepast.

      Dat u geen lid bent van SKEPP lijkt me een nuance die een rechtzetting en wederom excuses verdient. Maar u zult denk ik niet ontkennen dat u in uw kritiek op psychoanalyse op zijn minst een 'actieve medestander' van de SKEPP'ers. U werkt toch zeer regelmatig samen tijdens activiteiten en voor de publicatie van boeken en opiniestukken? Daarenboven blijft de verwijzing ivm SKEPP alvast voor uw co-auteur helemaal van toepassing.

      Als derde opmerking verwijst u naar enkele meningsverschillen op wetenschapsfilosofisch vlak. U wijst positivisme en scientisisme af. Het lijkt me dan ook geen toeval dat enkele linkse vrienden met veel respect verwezen naar uw werk, onder meer over Lacan. Nu denk ik niet dat u met deze opmerking echt ingaat op een centrale stelling ik m'n kritiek, namelijk dat (en laat ik er aan toevoegen SKEPP'ers of anderen) er we hier eerder te maken hebben met moraliseren over filosofie, ipv filosoferen over moraal. En dat dat volgens mijn geen gezonde evolutie is.

      U meent met uw repliek mijn kritiek te hebben gepareerd.

      Maar ik zie niet in hoe de eerste paragraaf (een punt dat nu al verschillende keren gemaakt is en door anderen inmiddels al beter dan door mij) over het gebrek aan argumenten en teveel aan insinuaties is weerlegd.

      Ik zie voorts niet in hoe mijn argument inzake geweld uit paragraaf twee weerlegt. U geeft mijns inziens Zizeks standpunten fout weer, maar zwijgt anderzijds in alle talen over het doordeweekse geweld waar onze eigen regering betrokken partij in is (op dat punt geen grote morele verontwaardiging? NAVO-bommen om de Lybiërs te bevrijden?). En om ook even stil te staan bij uw gedeelde houding tav de 'intellectuele bourgeosie'. Als ik stel dat die houding vergelijkbaar is met die van mensen zoals De Crem en al terug te vinden was tijdens de Dreyfus-affaire, waar lees ik dan uw argumentatie om dat te weerleggen?

      Derde paragraaf. U spreekt de aangehaalde stellingennames van Vermeersch of Braeckman niet tegen. Dat zijn feiten. Ik voeg daar simpelweg dit opiniestuk aan toe en kan op een zinnige manier een verband naar voor brengen (ondanks een match tussen auteurs en SKEPP van laat ons zeggen 75% ipv 100%). Mijn stelling is zoiets als: een bepaalde filosofische houding gaat samen met een bepaalde politieke houding. Verschillende opvattingen rond 'wet', 'staat' en 'subject' lijken me hier essentieel.

      De kritiek blijft naar mijn mening staan. Ik voeg er nog een citaat aan toe uit de Dialectiek van de Verlichting: "Zoals prohibitie er als vanouds voor zorgde dat het giftiger product ingang vond, plaveide de blokkering van de theoretische verbeeldingskracht de weg voor de politieke waan". Vanuit die bekommernis was het stuk geschreven.

  • door Natan op vrijdag 16 december 2011
  • door H Coopman op zondag 7 september 2014

    Er wordt door opiniemakers inderdaad veel te weinig gefalsifieerd, daarom ben ik het volmondig eens met deze kritiek... ... Die echter ook op de auteur van toepassing is: wat bedoelt hij met Vermeersch' "bloed en bodem" argumentatie? Zizek zelf zou mijns inziens niet eens misplaatst zijn in de Gravensteengroep: hij vindt vasthouden aan België in elk geval compleet achterhaald.

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties