Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

Ja, ik wil steunen

Sluit dit venster

about
Toon menu
Boekrecensie

We zijn van onze toekomst beroofd

Met het begrip 'accelerationisme' proberen enkele progressieve theoretici de ideologische impasse in de antikapitalistische politiek te doorbreken. Ook willen ze de tijdsbeleving ter discussie stellen. De in Wenen geboren filosoof en politicoloog Armen Avanessian heeft in 2013 artikelen van een handvol pioniers van deze vernieuwende linkse stroming samengebracht tot een bundel. Ze is recent in vertaling verschenen.
woensdag 14 januari 2015

Accelerationisme – met dit schier onuitspreekbare begrip willen enkele progressieve theoretici de linkse beweging nieuw leven inblazen. Armen Avanessian heeft artikelen van een handvol pioniers van deze vernieuwende stroming samengebracht tot een bundel die in vertaling Acceleratie heet. Het is niet altijd gemakkelijk om onder de taaie laag abstracte retoriek de leidende gedachten van het accelerationisme te ontwaren, maar twee punten lijken centraal te staan: de ideologische impasse in de antikapitalistische politiek, en de vernietiging van de tijdsbeleving in het hedendaagse kapitalisme. Het is prikkelend gedachtegoed dat belangrijke vragen stelt, maar er ook netelige oproept.

Zoals Avanessian in zijn inleiding aangeeft, richt het accelerationisme zijn pijlen vooral op de nostalgische tendens in het antikapitalisme: ‘de fetisjering van basisdemocratische processen en de daarmee verbonden nostalgie naar authenticiteit’ (9). Elders in Acceleratie hekelt Avanessian de ‘nostalgische vertragingsfantasieën’ (77) als reactie op het crisiskarakter van het kapitalisme. De versnelling waarnaar de titel van deze bundel verwijst, is in de eerste plaats een gevolg van de kapitalistische economie, die de snelheid van haar productiecycli steeds verder moet opdrijven om het rendement op peil te houden. Deze versnelling leidt tot een verregaande destabilisering van de tijdsbeleving, zowel op maatschappelijk als op psychisch niveau, waardoor velen verlangen naar vertraging van de kapitalistische machine en van het leven daarin. In de recente crisisjaren merkt Avanessian ‘een diepgaande hunkering naar evenwicht en rust’ en nostalgie ‘naar de behaaglijke orde van de fordistische economie’ (78).

Leninisme 2.0

Het zal niet verbazen dat het accelerationisme haaks staat op dit verlangen naar vertraging en vermindering. Volgens Alex Williams en Nick Srnicek gaat het kapitalisme in zekere zin nog niet snel genoeg, omdat het de technologische vooruitgang die het met de ene hand aandrijft met de andere hand afremt. Dit is een klassiek marxistische these. Het accelerationisme wil dan ook ‘de hindernissen uit de weg (…) ruimen die door de kapitalistische samenleving worden opgelegd’ (39), zodat de technische en wetenschappelijke vooruitgang niet langer door economische belangen geremd wordt. Dit vooruitgangsdenken is volgens het accelerationisme niet gebaat bij anarchistische dromen over democratische gemeenschappen.

Integendeel, Williams en Srnicek houden een nogal akelig pleidooi tegen de ‘overweldigende voorkeur voor de democratie als proces’ (35). Wie niet minder dan de ‘voltooiing van het Verlichtingsproject’ (40) beoogt, heeft geen boodschap aan inefficiënte zelforganisatie of wollig ecologisch geklets. Dit project vereist volgens de auteurs ‘de maximale beheersing van de maatschappij en het milieu’ (38) en dus ook ‘legitieme verticale autoriteit’ (36). Vage praatjes over ‘geosociale kunstzinnigheid’ en ‘abductief experimenteren’ – whatever that may be – kunnen niet verhullen dat deze vorm van accelerationisme een leninisme 2.0 is. Ik zou niet willen leven in een wereld die door deze heren geleid wordt.

Behalve de nostalgische tendens in de linkse beweging neemt het accelerationisme ook de linkse neiging tot kritische (zelf)reflectie op de korrel. In de onnavolgbare woorden van Avanessian: ‘de narcistische bespiegeling van voortdurende en verlammende kritische zelfreflectie’ (14). Het is wellicht te gemakkelijk om het accelerationisme zelf als een nieuwe fase in deze spiraal van reflectie te beschouwen, want het wil deze spiraal nu net doorbreken. Enerzijds hebben decennia van linkse zelfkritiek (in neomarxisme, postmarxisme en progressieve tendensen in het postmodernisme) de utopische drijfveer van het socialisme gebroken en het daardoor beroofd van een toekomstperspectief. Anderzijds speelt de kritiek als politieke strategie vaak in de kaart van het voorwerp van die kritiek. Kritiek bevestigt de macht van wat ze bekritiseert en ‘genereert (…) politieke legitimiteit’ (79) voor de verschijnselen die ze aanklaagt.

Hysterische stilstand

Een belangrijke inspiratiebron voor Avanessian is de beschouwing van Nick Land, ook opgenomen in deze bundel, over het zogeheten ‘transcendentale miserabilisme’ van met name het neomarxisme. In navolging van de Frankfurtse School zwelgen linkse denkers volgens Land graag in fatalisme: het kapitalisme heeft alles van waarde vernietigd maar tegelijk is zijn triomftocht niet te stuiten. Terecht merkt Land op dat in deze visie ‘geen substantieel residu van het marxistische historicisme overblijft’ (17). Anders gezegd: het kapitalisme heeft ons het geloof in de toekomst ontnomen. Zelfs progressieve theoretici lijken mee te gaan in de mythe dat met het kapitalisme de geschiedenis eindigt. Lands ietwat obscure formulering dat ‘de tijd zelf (…) de “kapitalistische weg” is ingeslagen’ (19) raakt aan de filosofische kern van het accelerationisme: het kapitalisme heeft de tijdsbeleving geperverteerd en de notie van geschiedenis vernietigd.

De bijdrage van Benjamin Noys aan deze bundel heeft dan ook als uitgangspunt ‘dat we van onze toekomst beroofd zijn’ (44). De versnelling van tijd en geschiedenis die het kapitalisme heeft gecreëerd, is verzand in een hysterische stilstand, waarbij we met zijn allen op een almaar snellere band pas op de plaats maken. Typerend voor de hedendaagse kapitalistische versnelling is ‘de hoogfrequente handel’ (48) op de financiële markten. Het financiële kapitalisme genereert een abstracte snelheid die het menselijke bevattingsvermogen overstijgt maar waaruit de historische dimensie verdwenen is. Met andere woorden: deze versnelling ondersteunt geen historische ontwikkeling, niet binnen en ook niet voorbij het kapitalisme. De tijdsdimensies die overblijven zijn dan de hysterische snelheid van het heden en de vruchteloze nostalgie naar het verleden. Zowel deze nostalgie als de ‘accelerationistische typering van het heden als een stasismoment’ (46) illustreert Noys vervolgens op prikkelende wijze aan de hand van recente ontwikkelingen in de elektronische muziek.

Valkuilen

Het accelerationisme tracht te ontsnappen aan de verminking van de tijdsbeleving door het hedendaagse kapitalisme en moet daarbij vele valkuilen vermijden. Een van die valkuilen is de nostalgie en het louter negatief geformuleerde verlangen naar vertraging. Een andere is de kritiekloze verheerlijking van de kapitalistische versnelling, een schijnversnelling die de toekomst uitholt. Dit zijn fundamentele overwegingen die wellicht nieuwe wegen openen voor een toekomstgerichte linkse politiek. Een derde valkuil, die ik er zelf aan toevoeg, is die van het verlichte leninisme. Maar misschien ben ik gewoon een transcendentale miserabilist.

Armen Avanessian (red.): Acceleratie. Vertaling: Menno Grootveld en Samuel Vriezen. Uitgeverij Leesmagazijn. Amsterdam, 2014, ISBN 9789491717178

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

reacties

Eén reactie

  • door jan peeters op donderdag 15 januari 2015

    Bij het lezen van dit artikel kreeg ik een onbehagelijk gevoel. Veel woorden die ik nog nooit onder ogen kreeg en ook niet begrijp. Waarom geen verstaanbare taal?

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties