Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

Ja, ik wil steunen

Sluit dit venster

about
Toon menu
Analyse

Podemos: hoe de Spaanse politiek van onderuit met kracht veroverd wordt

Een paar vraagjes betreffende het, politiek gezien, eigenaardige fenomeen dat nu de polls in Spanje leidt. Wie zijn ze toch, die van Podemos? En zijn ze echt sterk genoeg om voor een krachtige verandering te kunnen zorgen?
woensdag 7 januari 2015

In april 2013 nodigde de extreemrechtse Spaanse televisiezender Intereconomía een ietwat eigenaardige gast uit voor hun primetime talkshow: een jonge, jezusachtiguitziende universiteitsprofessor met ondubbelzinnige linkse achtergrond die Pablo Iglesias bleek te heten, toevallig net zoals de grondlegger van de Spaanse Socialistische Arbeiderspartij. Hun doel was hem in een hoek te drijven om hem zo als afschrikwekkend voorbeeld te presenteren van hoe een verouderd en verslagen links verleden eruitzag. Iglesias echter diende hen van repliek op een beleefde, maar vooral zelfverzekerde toon, die zowel de jongere generaties aansprak die politiek gevormd waren door de Indignados-beweging, als de oudere generaties die Spanjes transitie van dictatuur naar constitutionele monarchie hadden meegemaakt.

Gedurende de maanden die op dit debat volgden, slaagden Iglesias en zijn team van academici en activisten die hem steunden erin om deze kans op een spreekbuis naar het brede publiek optimaal te benutten en zo de boodschap van de sociale bewegingen en vooral die van de mensen die jarenlang aan hun lot werden overgelaten door de zuinige neoliberalistische politiek de mainstream media in te katapulteren. Kort nadat ze toegang hadden verkregen tot de reguliere media, vormden ze de politieke partij Podemos (‘We kunnen’) en zetten zo in gang wat, zoals de polls nu aantonen, kan gezien worden als een greep naar controle over de Spaanse regering waarmee men rekening dient te houden.

Omdat het een proces is dat ik al jaren van heel dichtbij volg, krijg ik nu van heel wat onafhankelijke mediamensen, academici en activisten de vraag hoe dit alles mogelijk is en wat de gevolgen ervan zullen zijn in het politieke landschap. In dit artikel probeer ik een antwoord te formuleren op een aantal vragen die ik krijg van mensen die actief strijden voor een echte democratie.

Wie zijn Podemos? Wie zijn haar leiders? Is dit weer een van die typische linkse partijtjes?

Podemos is een nieuwe politieke partij die de kop opstak aan het begin van 2014, oorspronkelijk als een alliantie tussen het trotskistische Izquierda Anticapitalista en een groep academische buitenstaanders met activistische achtergrond die erin geslaagd waren een levendige gemeenschap uit te bouwen na deelname aan de voor het publiek toegankelijke televisietalkshow La Tuerka (‘De schroef’). Wanneer ik de tweede groep als buitenstaanders omschrijf, dan bedoel ik niet dat hun academische bijdragen excentriek of van weinig kwalitatieve waarde zouden zijn. Integendeel, zij zijn het soort academici die niet passen in het keurslijf van de zogeheten Bologna-hervormingen binnen het Europese hogeronderwijssysteem, waar men de voorkeur geeft aan hooggespecialiseerde technische “experten” en empirisch onderzoek, en waar men uiterst vijandig staat tegenover een bredere, theoretische en discursievere aanpak. Deze academici zijn vandaag de bekendste gezichten binnen de partij vanwege hun fantastische communicatieve vaardigheden en hun contacten in de reguliere media.

Onlangs hield Podemos verkiezingen voor haar Burgergemeenteraad, haar echte leiding. Meer dan 100.000 mensen namen deel aan deze verkiezingen via een online verkiezing. Het team samengesteld door Pablo Iglesias won met een overweldigende meerderheid van de stemmen. Het bestaat uit een interessante mengeling van academici, activisten en een paar voormalige politici. Zo is er Juan Carlos Monedero. Hij werkte als adviseur voor Hugo Chavéz tijdens de periode van 2005 tot 2010 en hij adviseerde ook Gaspar Llamazares van de Spaanse Verenigd Linkse Partij. Íñigo Errejón is een heel jonge en veelbelovende politieke wetenschapper die onderzoek deed in Bolivië en Venezuela, maar daarvoor was hij een van de grondleggers van Juventud Sin Futuro (Jongeren zonder toekomst), een beweging die een belangrijke rol heeft gespeeld als speerpunt voor de Indignados. Andere activisten die voortkomen uit Juventud Sin Futuro zijn Rita Maestre en Sarah Bienzobas. Rafa Mayoral en Jaume Asens hebben als advocaten gewerkt voor Plataforma de Afectados por la Hipoteca (PAH), het zeer succesvolle Platform voor Burgerlijke Ongehoorzaamheid voor Degelijke Huisvesting. En Raimundo Viejo en Jorge Moruno zijn prominente intellectuelen geassocieerd met autonoom links.

Of Podemos nu wel of niet moet beschouwd worden als een typisch linkse partij, hangt af van haar evolutie. Duidelijk is dat ze niet de retorische en esthetische bagage van marginaal links en groen – die in de huidige Europese parlementsgangen het behang uitmaken – zal overnemen. En in tegenstelling tot SYRIZA bestond Podemos nog niet voor de golf van protesten die 2011 overspoelde; ze zijn ontstaan uit een diagnose opgesteld uit het discours en de eisen van het middenveld. Veel van wat Podemos zo effectief maakt in het post-2011 politieke landschap is haar vermogen tot luisteren naar het middenveld. De traditionele, Spaanse politieke partijen waren echter vooral bezig met preken tot diezelfde bewegingen. Maar toch, terwijl de tijd vooruitgaat en de steun voor de partij groeit, dreigt Podemos minder en minder aan de verleiding te kunnen weerstaan om ook toe te geven aan de formele institutionele structuren die zo eigen zijn aan de Spaanse staat. Dat zijn natuurlijk de structuren die vandaag bestaan. Of deze institutionele logheid kan overwonnen worden, hangt voor een groot deel af van de mate waarin de fundamenten van de partij al dan niet sterk genoeg blijken te zijn om de spankracht die haar leiding nu bij elkaar houdt te blijven dragen en of ze garant kan blijven staan voor haar zin voor verantwoordelijkheid.

Hoe komt het dat Podemos zo explosief de scène kwam binnenstormen?

Podemos kwam zo hard de politieke scène binnenvallen, omdat ze beter dan wie ook het klimaat begrepen dat ontstaan was in de nasleep van de 2011-protesten, veel beter dan eender welke andere politieke actor. Neem de rol van de sociale netwerken die cruciaal bleek te zijn in het samenbrengen van al die bewegingen. Die rol was echt uiterst belangrijk, maar heel wat mensen en politieke organisaties zagen dit abusievelijk aan als steun voor een technopolitieke, gedecentraliseerde peer-to-peer-ideologie. Bij Podemos echter, denk ik, zagen ze de sociale netwerken als een laboratorium voor argumentatief discours van waaruit een gemeenschappelijk verhaal kon worden opgebouwd en versterkt dat ze dan daarna in de politieke arena konden werpen om zo de impact ervan maximaal te kunnen vergroten. Om het bot te zeggen: ze lieten zich niet in slaap wiegen met wat memes en vind-ik-leukjes en lange discussieslierten. Ze wilden met die discussies de bars, cafés en werklozenrijen afschuimen.

Eigenlijk kan de sleutel tot het emancipatorisch potentieel van Podemos worden samengevat in een zin gepopulariseerd door Raimundo Viejo en later in een lied gegoten door Los Chikos del Maiz, een marxistische rapgroep die nauw betrokken was bij de opkomst van de partij: El miedo va a cambiar de bando. Dit laat zich vertalen als ‘angst gaat van kant veranderen’. Tegenwoordig krijgt deze uitspraak het gezelschap van een andere zin, namelijk dat de glimlach ook van kant begint te veranderen. Dankzij deze aanpak zijn ze erin geslaagd de onzekerheid en de angst die het gevolg waren van instabiliteit, werkloosheid en armoede en dat (door figuren zoals Nigel Farage, Marine Le Pen en in mindere mate door Beppe Grillo) werd geprojecteerd op immigranten, te kantelen naar wat zij la casta (de kaste) noemden, wat eigenlijk gewoon de heersende klasse is. En ze hebben dit gedaan terwijl ze tegelijkertijd gevoelens zoals hoop en vreugde ‘bezetten’, om in het Occupy-jargon te blijven.

Wie steunt Podemos? Welk deel van de bevolking denkt erover om op hen te stemmen?

In de meeste van de rapporten die ik heb gezien of gelezen in het Engels wordt Podemos beschreven als een soort uitgroeisel van de Indignados-beweging, in een soort lineaire vooruitgang. Ik denk dat deze opvatting verkeerd is. Hoewel hun boodschap tot wijd voorbij hun klassensamenstelling reikte, bestond de Indignados-beweging voornamelijk uit een relatief jong, universitair geschoold precariaat. Hun nadruk op directe actie en traag, horizontaal overleg introduceerde een soort selectiemechanisme in de eigenlijke deelname van de beweging, waarbij mensen die minder bedreven waren in de cultuur van radicale politiek, die minder tijd doorbrachten in algemene vergaderingen, die zich niet helemaal op hun gemak voelden om in het openbaar te spreken, die niet echt geïnteresseerd waren om nieuwe internettools onder de knie te krijgen en die niet bereid waren om de risico’s gepaard met burgerlijke ongehoorzaamheid erbij te nemen, mettertijd werden weggefilterd.

Podemos daarentegen garandeert, dankzij haar toegang tot de televisiekanalen, contact met een ouder publiek, wat heel belangrijk is in een land zoals Spanje, met zijn vergrijsde bevolking en jaren van lage vruchtbaarheid. En het soort participatie dat Podemos mogelijk maakt (stembussen en smartphone-applicaties) zijn gemakkelijk aan te leren, minder tijdrovend en vragen minder risico’s dan de meer op autonomie gerichte politiek van de Indignados. Daarom net dat Podemos een massa aantrekt die demografisch een veel groter segment van de kansarme arbeidersklasse en oudere bevolking omvat, als aanvulling bij de heel sterke, universitair geschoolde jongeren.

Ook de ideologische samenstelling van de mensen die Podemos steunen, is een interessant gegeven. Terwijl het grootste deel van de steun die ze krijgen van mensen komt die vroeger voor de centrumlinkse ‘socialistische’ partij stemden, komt bijna een derde van de steun vandaag van mensen die tevoren niet gingen stemmen, hun stembiljet ongeldig maakten of zelfs voor de rechtse Populistische Partij stemden. Daarbij komt nog dat Podemos openlijk de standaard ‘links/rechts’-verdeling verwerpt, die de Westerse politiek sinds jaren karakteriseert. Enquêtes tonen aan dat hun kiezers zichzelf over het algemeen gewoon als links beschouwen, het is te zeggen, noch centrumlinks noch extreem links. Alles bij elkaar genomen kan dit suggereren dat ze bij Podemos op een soort onaangeroerd, links gedachtegoed zijn gestoten, of dat ze misschien wel gezorgd hebben in Spanje voor een herdefiniëring van wat het betekent voor mensen om zichzelf als ‘links’ te omschrijven.

Hoe staat Podemos in relatie tot de grassrootsbewegingen?

De verstandhouding tussen Podemos en de grassrootsbewegingen is niet simpel om uit te leggen. In tegenstelling tot de traditionele partijen en de reguliere media hebben sommige mensen – actief in de grassroots- en de sociale bewegingen – zich best kritisch opgesteld ten aanzien van Podemos. Hier bestaan heel wat redenen voor, en ik denk dat het een probleem is dat heel wat meer reflectie vereist dan wat ik hier kan aanbieden. Dit vat mijn mening hieromtrent op dit moment meteen aardig samen. Maar in haar essentie maakt Podemos deel uit van een groeiende ergernis over een institutioneel ‘glazen plafond’ waartegen de sociale bewegingen blijven botsen terwijl ze er maar niet in slagen om het aan diggelen te slaan. Deze ergernis is niet enkel zichtbaar geworden met de doorbraak van Podemos, maar ook met de komst van gemeentelijke platformen bedoeld om buitenstaanders, gemeenschapsorganisaties en activisten aan te trekken voor radicaal democratische kandidaturen. In deze context worden mensen van sociale bewegingen meestal opgesplitst in hen die dat soort participatie voorstaan en hen die radicalisering van niet-institutionele actie prefereren.

De voornaamste kritiek die ik zie komen vanuit de tweede groep is dat Podemos “vanuit de top is gestart en niet vanuit de bodem”. Ik ben het daar niet mee eens. Een lokale tv-show met een haast komisch laag budget en een Facebookpagina zijn niet iets wat ik als ‘hoog’ zou bestempelen in de neoliberale keten van eisen. Wat Podemos heeft gedaan is heel snel van onderuit groeien, en terwijl ze dat gedaan hebben, moesten ze ook meteen weten om te gaan met de institutionele logheid en de autonomie van hun eigen organisatie. En hier denk ik dat we de kritiek die komt vanuit het middenveld wel degelijk serieus moeten nemen.

Terwijl Podemos aanvankelijk haar geloofwaardigheid, structuur (de Círculos die ze startten in verschillende steden werden in feite gezien als lokale vergaderingen in eigen beheer) en eisen (een door burgers geleide herstructurering van de schulden, een universeel basisinkomen, betaalbare volkshuisvesting, een einde aan de soberheidspolitiek, enz.) bij het middenveld haalde, was het hun intentie altijd om mensen te betrekken van buiten die sociale bewegingen. Ze zijn daar ruimschoots in geslaagd en het blijkt dat de wereld buiten die sociale bewegingen enorm groot is. En ondanks het feit dat ze akkoord gaan met de eisen van de sociale bewegingen, lijkt de wereld veel minder interesse te hebben voor de methodologie van dat middenveld dan dat die bewegingen zelf zouden willen. Dit is enorm frustrerend, want het confronteert ons met onze eigen marginaliteit. Het komt ook niet als een verrassing, want als mensen die geen activisten zijn evenveel geïnteresseerd in onze methodologie zouden zijn als in onze boodschap, dan zouden er waarschijnlijk heel wat meer activisten zijn.

Het belangrijkste voorbeeld van deze spanning zijn de interne verkiezingen. Tot nu toe hebben de lijsten van Iglesias systematisch gewonnen met steun die tot bijna 90% opliep, en vele mensen die een invloed hebben gehad op de vorming van het discours binnen het middenveld (en zelfs op die van Podemos zelf) worden meer en meer uitgesloten van de besluitvorming, omdat ze niet op die lijsten staan. Eens daarbuiten ontdekten ze hoe weinig invloed de sociale netwerken en de Círculos eigenlijk hebben, niet enkel in relatie tot die van de leden die op tv verschijnen, maar ook op de mensen die niet actief betrokken zijn bij de Círculos, maar die zich nog steeds genoeg betrokken voelen bij Podemos om voor hen te stemmen tijdens hun verkiezingen. Tot nu toe heeft dit geleid tot enkele interne verwijten van autoritarisme, wat ik misplaatst vind en naast de kwestie. Ik denk dat het echte probleem er vooral in ligt dat mensen – in het huidige klimaat dat er heerst – sneller dan we vermoeden bereid zijn om hun verantwoordelijkheid te delegeren, toch zolang tot ze kunnen stemmen op specifieke thema’s die hun dagelijkse leven beïnvloeden.

Tezelfdertijd hangt deze neiging om te delegeren voor een groot deel af van de geloofwaardigheid van en het vertrouwen dat mensen in Podemos hebben, wat grotendeels opgebouwd werd dankzij hun relatie met de straat. Dus denk ik dat de invloed die het middenveld heeft op Podemos zal afhangen van hun vermogen om zich te engageren in straatpolitiek. Op zo’n manier dat ze enerzijds tegemoet zullen moeten komen aan de noden van mensen die op straat werden gezet en anderzijds het publieke discours moeten vormen waardoor Podemos zichzelf moet positioneren. Een voorbeeld zou het PAH kunnen zijn. Podemos kan niet te veel toegeven op hun eisen over fatsoenlijke huisvesting want iedereen kent hun eisen en gaat ermee akkoord. Moest Podemos te veel toegeven van hun eisen, dan zou PAH gemakkelijk tegen hen kunnen mobiliseren of gewoonweg een geweldig harde persverklaring kunnen uitbrengen waarbij hun geloofwaardigheid serieus op de helling zou worden gezet.

In welke richting denk jij dat dit zal gaan? Zou Podemos echt de verkiezingen kunnen winnen?

Ik denk dat dit Spanje en Europa zoals we het kennen zonder meer gaat veranderen. Polls wijzen uit dat Podemos echt kans maakt om de partij met de meeste stemmen te worden. Sommigen tonen aan dat het reeds de meest gesteunde partij is en Pablo Iglesias is zonder twijfel de populairste politicus in Spanje. Als Podemos zou winnen, dan zullen naar alle waarschijnlijkheid de Populistische Partij en de ‘socialisten’ proberen om een nationale regering te vormen, gecentreerd rond het garanderen van orde, het veranderen van een paar schoonheidsfoutjes in de grondwet en het saboteren van elke kans voor Podemos om hen ooit te verslaan. Zoals we er nu voorstaan, doet de gevestigde orde alles wat in haar macht ligt om hen in diskrediet te brengen: hen met terroristische organisaties associëren, hun woordvoerders beschuldigen van wangedrag gebaseerd op niks, nieuwe verhalen verzinnen. De angst is echt van kant veranderd, en het is duidelijk dat het nu het establishment is dat angstig is.

Daarom denk ik dat het heel belangrijk is voor het middenveld, en voor Podemos zelf, om na te denken over dat wat gaande is als over een soort politieke eigenaardigheid. Dit is niet Obama die de Democraten het Witte Huis binnenloodst. Het gaat hier om een groep mensen die tijdens hun actieve strijd tegen het neoliberalisme erin geslaagd zijn een populistisch moment, dat plaatsvond terwijl er een economische crisis woedde, om te zetten in hoop op een betere democratie en het einde van een neoliberaal bezuinigingsbeleid. Alleen al in Spanje zou het opblazen van deze kans een gigantische stap achteruit zijn in de emancipatorische politiek en het begin van een nieuwe, lange reis doorheen de woestijn.

Carlos Delclos is een socioloog, onderzoeker en redacteur voor ROAR Magazine. Momenteel werkt hij samen met de Health Inequalities Research Group aan de Pompeu Fabra Universiteit en het Barcelona Institute of Metropolitan and Regional Studies aan de Autonome Universiteit van Barcelona. Vertaling door Sarah Wagemans.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

reacties

Eén reactie

  • door antond op dinsdag 12 mei 2015

    Met vrienden zoals Tsipras en Chavez heb je geen vijanden meer nodig! Succes ermee, die verkiezingen in Spanje... Géén kans hoor!!

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties