about
Toon menu

Toerekeningsvatbaarheid - Het Breivikdilemma

maandag 16 april 2012

In de filmwereld is "pleading insane" de redding. Je komt in een psychiatrische instelling terecht en na korte tijd blijkt dat je genezen bent want je had in de eerste plaats niets en je bent weer vrij. Zo simpel is het echt niet in de echte wereld. Bij de laatste rechtszitting voor Breivik ging het om de discussie of hij al dan niet toerekeningsvatbaar is. Hijzelf speelt het spel hard en ideologisch vasthoudend en om exact die reden moeten we eens gaan bekijken hoe wij omgaan met toerekeningsvatbaarheid.

Uit het wetboek van Strafrecht: "Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens niet kan worden toegerekend." Dat is ontoerekeningsvatbaarheid. Ik weet niet of ze in het Scandinavische noorden er veel verschil in hebben gestopt maar de zaak Breivik gaat een modelzaak zijn voor dit concept.

First things first

Om u even up to date te brengen met de gehele zaak. Breivik zelf pleit onschuldig. Het is te zeggen, hij erkent zijn daden, hij geeft ook toe dat hij het gedaan heeft maar hij wil beroep doen op zelfverdediging aangezien hij de maatschappij verdedigde tegen het Moslimgevaar dat door linkse politiek werd binnengehaald. Hij erkent de criminele omvang van zijn daden niet. De rechter noteerde dit als pleiten voor onschuldig. In de rechtszaal liet hij ook verstaan geen autoriteit te erkennen van de rechters aangezien die hun mandaat gekregen hebben van partijen die multiculturalisme steunen. Ook stak hij zijn rechtse gebalde vuist in de lucht om zijn radicaal-rechtse overtuiging duidelijk te maken.

In zijn manifest schrijft hij, gericht naar potentiële volgelingen, dat een arrestatie de eerste stap is van de propagandafase en dat een rechtszaak een podium is naar de wereld toe. De rechtsgang is voor Breivik niet meer dan een publieke poging om zijn gedachtegoed te verspreiden.

Officieel?

Deze rechtszaak diende om de toerekeningsvatbaarheid van Breivik te bepalen. Een eerste test wees uit dat hij crimineel krankzinnig is. Een latere test sprak dan weer over gebrek aan bewijzen voor psychose. Zegt niet meer dan dat ze officieel niets kunnen vaststellen.

We kunnen het hem vriendelijk vragen en dan vertelt hij ons dat hij toerekeningsvatbaar is. Zo niet zouden al zijn daden alsook zijn manifest het werk van een krankzinnige zijn en dus in politiek gewicht en waarde verliezen. Hij wil toerekeningsvatbaar verklaard worden zodat zijn acties en zijn schrijfwerk als oprecht beschouwd worden.

Welk verschil brengt dit met zich mee gerechterlijk? Als hij toerekeningsvatbaar verklaard wordt, staat er een maximum van 21 jaar te wachten met de mogelijkheid tot verlenging (onbepaalde duur) naargelang latere evaluatie. Kwestie van te zien of hij na die gevangenisstraf nog een gevaar vormt voor de maatschappij. Ontoerekeningsvatbaarheid brengt hem dan opsluiting in een psychiatrische instelling op voor onbepaalde duur. Met periodieke herevaluaties natuurlijk.

Het dilemma

Ik herinner me een tijd terug dat ik eens een opmerking maakte over de tendens om een blanke, Westerse crimineel ontoerekeningsvatbaar te noemen en een gekleurde, niet-Westerse crimineel een terrorist. Dat die twee eigenlijk niet zo ver van elkaar afstaan maakt niet zoveel uit als aan beide termen andere consequenties hangen.

Zelf ben ik trouwens voor een gevangenissysteem waarin elke crimineel als mentaal ongezond wordt behandeld. Criminelen en zeker die van het zware kaliber, horen onder psychiatrische begeleiding thuis. Met het doel van rehabilitatie natuurlijk. Ook herbergt een crimineel brein een schat aan psychologische informatie die die moeilijke tak van gezondheidszorg kan bijschaven. Ongeacht mijn standpunt daarin, zitten we met een systeem waarbij de 'ontoerekeningsvatbare' onder psychiatrische begeleiding valt en de terrorist in de gevangenis.

Breivik is een terrorist, zoveel is zeker. Op enkele sinistere personen na misschien, zullen er maar weinig niet akkoord zijn met die stelling. Hij hoort achter slot en grendel, ook zoveel is duidelijk. Liefst voor een zo lang mogelijke tijd. Hij is een bedreiging voor onze samenleving.

De vraag blijft echter branden of hij toerekeningsvatbaar is. We gaan het moeten overlaten aan de experts maar waar hopen we op? Toerekeningsvatbaarheid levert hem 21 jaar in de cel op, zijn werk blijft een politiek manifest en dat is het zo'n beetje. We kunnen hopen dat de Noren hem na die 21 jaar blijven vasthouden. Ontoerekeningsvatbaarheid zorgt er echter voor dat hij onder psychiatrische begeleiding opgesloten wordt. Zijn daden alsook zijn manifest gaat de geschiedenis in als het werk van een 'gek'. Maar trappen we dan niet weer in het spelletje van de Westerse gek tegenover de niet-Westerse terrorist?

Daarom is het tijd dat we stoppen met twee kampen te maken. Om een zwaar crimineel feit te plegen, moet er mentaal al iets misgegaan zijn. Een terrorist mogen we niet aanzien als iemand die mentaal gezond is. Laten we ook de medaille eens omdraaien, iemand die overduidelijk mentaal incapabel is om de verantwoordelijkheid van zijn feiten te dragen, pleegde net zozeer een feit en vormt een gevaar. De grens waar iemand werkelijk 'ontoerekeningsvatbaar' wordt verklaard zou heel veel hoger moeten liggen. Maar wat doen we ondertussen met Breivik?

reageer

8 reacties

  • door Le grand guignol op dinsdag 17 april 2012

    Ik vind dit een interessante bijdrage omdat ze een aantal zaken kritisch in vraag stelt: (1) het verschil tussen blanke, Westerse criminelen en niet-blanke terroristen; (2) het principe van toerekeningsvatbaarheid; (3) de daden, attitude en ideologie van Breivik.

    (1) Er is inderdaad een verschil in de wijze waarop daden van blanke, Westerse criminelen afgewogen worden tegenover de daden van bijvoorbeeld moslimfundamentalisten. Die laatsten worden doorgaans omschreven als terroristen en zijn per definitie toerekeningsvatbaar. Met betrekking tot moslimfundamentalisten gaat het ook geregeld over zelfmoordaanslagen en dan hoeft de vraag naar toerekeningsvatbaarheid juridisch niet gesteld te worden omdat de dader het leven liet bij zijn criminele daad. In principe is er geen verschil tussen de daden van een moslimfundamentalist en de daden van Breivik wat maakt dat hij, indien we enkel rekening houden met de voornoemde vergelijking, wel degelijk toerekeningsvatbaar is en als terrorist omschreven kan - en m.i. moet - worden.

    (2) Nagaan of iemand toerekeningsvatbaar is is niet zo vanzelfsprekend en dat geeft doorgaans aanleiding tot tegengestelde conclusies en psychiatrische rapporten. Zoals u zegt kampt elke crimineel die daden van een dergelijke orde pleegt met psychische - maar niet noodzakelijk psychiatrische - problemen en kunnen we ons afvragen of zo iemand per definitie wel toerekeningsvatbaar is. Niettemin is het naar mijn mening niet constructief om de grens van de ontoerekeningsvatbaarheid op te schuiven en ruimer te definiëren: personen die ontoerekeningsvatbaar zijn zijn niet noodzakelijkerwijs crimineel en vice versa; een psychische of psychosociale problematiek is daarom nog geen psychiatrische problematiek. In uw voorstel zou iemand met een burn-out die een crimineel feit pleegt ontoerekeningsvatbaar zijn en dat is toch iets te kort door de bocht. U spreekt ook over het 'bijschaven' van (ontoerekeningsvatbare) criminelen door de psychiatrie. Ik vind dat een huiveringwekkende gedachte. Weliswaar ben ik van mening dat elke gedetineerde tijdens zijn gevangenisstraf een vorm van psychosociale, en eventueel psychiatrische, begeleiding moet krijgen, maar we mogen niet vergeten dat het gevangeniswezen - terecht - onder het monopolie van de overheid valt. Indien we de politieke overheid gaan laten beslissen over het al dan niet 'psychiatrisch bijschaven' van 'ontoerekeningsvatbare' gedetineerden dan bevinden we ons op gevaarlijk en mogelijk totalitair terrein. Het principe van ontoerekeningsvatbaarheid is een uitzondering op de normale rechtsgang en dat moet ook zo blijven.

    (3) Het tweede psychiatrische onderzoek over Breivik kwam er op aandringen van de cipiers van de gevangenis waar Breivik in voorhechtenis zit. Zij konden namelijk niks abnormaals merken aan Breivik. Ik deel de mening van forensisch psychiater Rosenqvist die stelt dat Breivik wel degelijk toerekeningsvatbaar is en niet lijdt aan een vorm van psychose. Alle elementen die noodzakelijk zijn om van een psychose te kunnen spreken zijn niet bij Breivik aanwezig: zijn gedegen planning van zijn daden alsook de uitwerking van zijn ideologie duiden niet op desoriëntatie en dissociatie; hij heeft geen hallucinaties die een normaal functioneren belemmeren of in de weg staan. Bovendien stelt Rosenqvist dat Breivik (verder) geradicaliseerd is op het ogenblik dat zijn laatste onderneming failliet ging en hij genoodzaakt was om terug bij zijn moeder te gaan wonen. Breivik projecteerde het falen van zijn onderneming, en bij uitbreiding het persoonlijke falen, op de toegenomen aanwezigheid van allochtonen in de Noorse samenleving. Met betrekking tot de multiculturele Noorse samenleving is het desgevallend ontzettend belangrijk om op het volgende te wijzen: het Westen van Noorwegen is uniform blank en niet multicultureel; het Oosten van Noorwegen is multicultureel. In het Noorse Westen woont de gegoede, rijkere middenklasse en elite terwijl het Oosten bevolkt wordt door de lagere klassen waarvan eveneens het gros van de migranten deel van uitmaken. Na het failliet van zijn laatste bedrijfje was Breivik genoodzaakt om van het Westen naar het Oosten te verhuizen waardoor hij persoonlijk geconfronteerd werd met het multiculturalisme in Noorwegen en de eigen penibele situatie rechtstreeks in verband bracht met de aanwezigheid van allochtonen in Noorwegen. Het is ontzettend belangrijk om hiermee rekening te houden, temeer omdat dergelijke evoluties zich ook bij ons voltrekken: de rijkere buurten zijn doorgaans uniform blank, terwijl de armere volksbuurten overwegend multicultureel zijn. Ik ben, voor alle duidelijkheid, niet tegen een multiculturele samenleving, maar ben van mening dat de kosten (nadelen) van een multiculturele samenleving ongelijkmatig onder de bevolking verdeeld zijn. Dit geeft aanleiding tot samenlevingsproblemen (bv. achtergestelde autochtonen zien de nieuwkomers als indringers en een bedreiging) en verhoogt de kans op racisme, nationalisme en onverdraagzaamheid, sociale uitsluiting en radicalisering (zowel bij autochtoon als allochtoon).

    De ideeën van Breivik zijn dus geen uitzondering op de regel en ontspruiten uit een maatschappelijke voedingsbodem van ongelijkheid en sociale uitsluiting alsmede een gevoel van persoonlijk falen. Vele mensen kunnen zich, al dan niet stilzwijgend, terugvinden in zijn radicale gedachtegoed. De daden van Breivik, die zich ietwat paradoxaal tegen de arbeiderspartij richten die bijvoorbeeld de sociale ongelijkheid tracht te bekampen, zijn politiek geïnspireerd en mogelijk is het de intelligentie van Breivik die hem in staat gesteld heeft om zijn politieke ideologie om te zetten in een aanslag (cf. planning, voorbereiden, het maken van een bom met kunstmest).

    Binnen onze politieke context kunnen we eenzelfde proces ontwaren: rechts geeft links de schuld voor het politieke falen van een rechts beleid dat de laatste decennia de sociale ongelijkheid en sociale uitsluiting aanzienlijk heeft doen toenemen. Niet de multiculturele samenleving is het probleem dan wel de groeiende sociale ongelijkheid en sociale uitsluiting (bv. ontstaan precariaat) en deze zijn niet strikt cultureel bepaald of gebonden. Indien Breivik - mijns inziens onterecht - ontoerekeningsvatbaar verklaard wordt, dan verdwijnt daarmee niet alleen zijn politieke ideologie onder de radar maar ook de noodzaak om een maatschappelijk debat te voeren omtrent de groeiende sociale uitsluiting van miljoenen mensen. En dat is niet de schuld van de Islam.

    • door monkelinx op dinsdag 17 april 2012

      Allereerst hartelijk dank voor het uitgebreide antwoord. Ik zal de punten waarop we van mening lijken te verschillen even bijlichten. Ik ben niet van mening dat ontoerekeningsvatbaarheid ruimer moet gedefinieerd worden. Ik wens ook niet dat elke crimineel als ontoerekeningsvatbaar moet aanzien worden. Mogelijk heb ik me eerder wat ongelukkig uitgedrukt maar wat ik bedoel is dat elke crimineel onder psychologisch toezicht thuishoort. Zelfs voor de burn-out crimineel zou zo'n begeleiding niet slecht zijn. Het woord 'bijschaven' in mijn tekst sloeg op de psychiatrie zelf. Ik ben ervan overtuigd dat het psychiatrisch begeleiden van criminelen een schat aan psychologisch en psychiatrisch inzicht kan brengen, dat inzicht kan de psychiatrie bijschaven. Het bijschaven van criminelen in dat opzicht zou inderdaad huiveringwekkend zijn.

      • door Le grand guignol op dinsdag 17 april 2012

        Dan denk ik dat we op dezelfde golflengte zitten. Ik ben op zoek naar het psychiatrisch verslag van de hand van Terje Toerrissen en Agnar Aspaas maar ik denk niet dat het reeds openbaar gepubliceerd werd. Voor mijn reactie baseerde ik me op een interview met Rosenqvist, een collega van de voornoemde psychiaters, dat onlangs op de BBC uitgezonden werd. Indien ik meer info omtrent het tweede psychiatrisch onderzoek vind dan zal ik de verwijzing toevoegen in een reactie.

        • door Paul B op dinsdag 17 april 2012

          ... is Breivik regisseur van zijn eigen proces aan het worden. En krijgt de kans om een manifest van dertien pagina's voor te lezen.

          • door Le grand guignol op dinsdag 17 april 2012

            Die regie, zoals u het noemt, verloopt wel achter gesloten deuren. De Noorse autoriteiten hebben beslist dat Breikvik een normaal proces moet krijgen en daarbij krijgt de beklaagde de mogelijkheid om in het begin van het proces zijn standpunten toe te lichten tegenover de rechtbank. Het feit dat die toelichting niet openbaar gemaakt wordt heeft juist tot doel dat Breivik niet de regisseur van zijn eigen proces kan worden.

        • door Le grand guignol op dinsdag 17 april 2012

          "Prison psychiatrist Dr Randi Rosenqvist who assessed Breivik personally three times in prison, makes it clear where she stands.,"The view that Muslims should leave Norway has nothing to do with psychosis," she says. "Also, the belief that Muslims will take control of Europe within 20 years is shared by many people without them being psychotic"" (http://www.bbc.co.uk/news/world-17689206 ).

          De bewuste uitzending van "This World: Norway's Massacre" (BBC Two: http://www.bbc.co.uk/programmes/b01gkplz ) kan men buiten het VK niet via internet bekijken, maar vanavond is er wel een heruitzending op BBC HD om 22.30 GMT (= 23.30u). In die reportage komt Rosenqvist uitgebreider aan het woord.

          Het rapport van het tweede psychiatrisch onderzoek van Breikvik werd opgesteld door psychiaters Aspaas en Toerrissen en dat wordt niet gepubliceerd omdat het onder het beroepsgeheim valt.

    • door jan peeters op dinsdag 17 april 2012

      Zoudt ge deze duidelijk gestoorde man echt willen zien vrijkomen na 21 jaar, ook al veranderd er niets in zijn zieke geest??? Laat ons een beetje gezond verstand gebruiken, en deze moordenaar vasthouden zolang het nodig is, al is dat levenslang.

      • door monkelinx op dinsdag 17 april 2012

        De maximumstraf van 21 jaar is niet beperkt. Na die 21 jaar zal er een evaluatie volgen en kan het Noorse gerecht beslissen of hij alsnog een gevaar is voor de maatschappij. Maar ik snap wat je wil zeggen, ook ik wil deze man liefst zo lang mogelijk zien vastgehouden worden en als dat niet kan, hem zo dicht mogelijk opvolgen. Daarom ook dat ik dit artikel over toerekeningsvatbaarheid schrijf. Mijn verstand zegt me dat ik moet opkomen tegen een te vlugge conclusie van ontoerekeningsvatbaarheid, dat concept is zwaarder dan dat we denken. In Breivik's geval zou het echter wel kunnen betekenen dat we als maatschappij ons veiliger kunnen voelen met de zwaardere consequenties en betere opvolging van ontoerekeningsvatbaarheid.

Lees alle reacties