Turkije praat weer over een presidentieel systeem

Tijdens de campagne van de Partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling (AKP) voor de verkiezingen van 7 juni lag het accent op een nieuwe grondwet en de daaraan gekoppelde invoering van een presidentieel systeem.

vrijdag 6 november 2015 12:52
Spread the love

Het ontbrak de AKP aan zetels in het parlement om zelfstandig een nieuwe grondwet te formuleren, of daartoe tot een referendum op te kunnen roepen. Daarom benadrukte president Erdogan in zijn toespraken niet alleen de voordelen die volgens hem aan een presidentieel systeem verbonden zijn, maar drong hij ook aan op minstens 400 zetels voor de AKP.

Het liep anders, want de AKP kwam op 7 juni niet verder dan 258 zetels en raakte zo (tijdelijk) de parlementaire meerderheid kwijt. Dit verlies werd alom als een signaal van de stemmers beschouwd dat zij een parlementair systeem wilden houden. Ook de winst van de pro-Koerdische Democratische Volkspartij (HDP), die op 7 juni de kiesdrempel haalde en in het parlement kwam, werd aldus verklaard. Vooral omdat HDP-leider Demirtas zich nadrukkelijk uitsprak tegen een presidentieel systeem.

Low profile

Toch bleef Erdogan zijn streven naar een presidentieel systeem onder de aandacht brengen. In augustus stelde hij zelfs dat Turkije dit bestuurssysteem al kende, of er nu een grondwettelijke basis voor bestond of niet.

Vervolgens zweeg hij er echter nagenoeg over, en tijdens de campagne van de AKP voor de verkiezingen van 1 november viel op dat Erdogans verlangen naar een presidentieel systeem via een nieuwe grondwet erg low profile bleef.

De kwestie bleef wel in het verkiezingsmanifest van de AKP staan, maar premier Davutoglu richtte zich tijdens openbare partijbijeenkomsten op beloften als een hoger minimumloon en stabiliteit, terwijl hij volop in de aanval ging op de HDP. 

Deze benadering maakte deel uit van een strategie die ondertussen erg succesvol is gebleken, want zoals bekend wist de AKP de parlementaire meerderheid afgelopen zondag met glans te heroveren.

Referendum

Wie dacht dat een presidentieel systeem er niet meer toe deed voor de AKP komt echter bedrogen uit. De buit was op zondagavond nog maar amper binnen of AKP-woordvoerder Ömer Celik en vicepremier Yalcin Akdogan brachten een nieuwe grondwet al weer aan de orde in hun verklaringen, met inbegrip van verwijzingen naar een presidentieel systeem. Davutoglu deed een dag na de verkiezingen hetzelfde.

Erdogan onderstreepte het belang van een nieuwe grondwet op 4 november. Over een presidentieel systeem sprak hij niet, maar twee uur eerder deed zijn woordvoerder Ibrahim Kalin dat voor hem door een referendum daarover te suggereren. De kwestie werd zo weer volledig actueel. 

Crisis

Een referendum over een nieuwe grondwet is geen vanzelfsprekendheid. De AKP kan dan weer de parlementaire meerderheid hebben, maar het ontbreekt de partij nog aan dertien zetels om zonder medewerking van andere partijen tot een volksraadpleging op te roepen.

Het ijzer dient gesmeed te worden als het vuur heet is: de crisis die door de verkiezingen is ontstaan binnen de Partij van de Nationale Beweging (MHP) en de Republikeinse Volkspartij (CHP) leent zich voor de AKP om een beslissing over een referendum te forceren.

In de MHP staat de positie van leider Devlet Bahceli onder druk na de geleden nederlaag. De achterban van de partij verwijt hem vooral dat hij na 7 juni afwijzend tegenover een coalitie met de AKP stond. Of het daarvan gekomen zou zijn als Bahceli zich anders had opgesteld blijft de vraag. Erdogan leek weinig te voelen voor wat voor coalitie dan ook en liet het liever op nieuwe verkiezingen aankomen. Het blijft echter een feit dat Bahceli de kans bij voorbaat al liet schieten en dat de MHP daardoor veel stemmen naar de AKP zag verdwijnen.

Bahceli zegt niet over opstappen te peinzen en steunt op het gegeven dat er niet direct een geschikte kandidaat is om hem op te volgen. Dat laatste onderstreept de crisis binnen de MHP echter alleen maar.

CHP

Voor de CHP geldt een soortgelijk verhaal. De partij won weliswaar twee zetels, maar velen binnen de CHP hadden op meer gerekend. Daardoor werd het toch als een nederlaag ervaren. De CHP verloor op 7 juni de steun van stemmers die wilden voorkomen dat de HDP buiten het parlement viel.

In juni bleef CHP-leider Kemal Kilicdaroglu veel kritiek bespaard, maar nu ligt dat anders. De critici in de partij worden aangevoerd door voormalig parlementslid Umut Oran. Hij werd door de partij niet kandidaat gesteld voor 1 november en zint nu overduidelijk op wraak.

Oran daagt het leiderschap van Kilicdaroglu uit en riep op tot een buitengewone partijbijeenkomst. Die kreeg hij niet van de partijleiding. Oran moet wachten tot de voor vorig jaar geplande bijeenkomst van de CHP. Grote kans dat het daar niet zachtzinnig aan toe zal gaan. In ieder geval bevindt de CHP zich evenals de MHP in lastig vaarwater na de verkiezingen.

A la Turca 

De AKP ruikt hier een kans om de benodigde steun te krijgen voor een referendum over een nieuwe grondwet, c.q. het presidentieel systeem. Met name bij de in malaise verkerende MHP-parlementariërs.

Geen van de oppositiepartijen is tegen een nieuwe grondwet. Die werd opgesteld door de junta van de staatsgreep van 1980 en is alleen om die reden al hard aan vervanging toe. Voor de oppositie ligt het er echter aan wat er voor in de plaats komt.

Ook een presidentieel systeem is op zich bespreekbaar binnen een deel van de oppositie. Alleen niet zoals Erdogan het zich voorstelt. Hij zei eerder dat geen presidentieel systeem in de wereld model kan staan voor wat hij een ‘presidentschap a la Turca’ noemde. Dat komt neer op een systeem waarbij een president veel volmachten krijgt en de parlementaire controle over diens handelen drastisch teruggebracht wordt. Het zou Erdogan, en zijn opvolgers, machtiger maken dan een president in de VS. 

De oppositie is glashard tegen een overgang naar een presidentieel systeem in deze vorm. Daar staan Erdogans autoritaire trekken, die door zijn aanhang in dezelfde mate geapprecieerd worden als de westerse wereld ze bekritiseert, los van.

Aan de AKP de uitdaging om van de crisis binnen de oppositie te profiteren, door dertien parlementariërs daarvan te laten stemmen voor een referendum. Lukt dat, dan is de kans groot dat de Turken binnenkort nog een keer naar de stembus gaan en zal blijken of er dan wel een meerderheid te vinden is voor een supermachtig presidentschap. Dat is niet onmogelijk. De verkiezingsuitslag in juni werd weliswaar beschouwd als een afwijzing daarvan, maar sinds 1 november weten we hoe bedreven de AKP is in het manipuleren van stemgedrag.

Wens van de natie

We zetten de ontwikkelingen rond het presidentieel systeem nog eens op een rijtje:

  • Voorafgaand aan de verkiezingen van 7 juni drong Erdogan aan op een tweederde meerderheid voor de AKP, waardoor de partij op eigen houtje een nieuwe grondwet op had kunnen stellen.
  • De uitslag van die verkiezingen werd geïnterpreteerd als signaal van de stemmers dat zij geen presidentieel systeem wensten.
  • In de aanloop naar de verkiezingen van 1 november werd de kwestie rond een supermachtig presidentschap op de achtergrond gehouden, waardoor stemmers meenden dat het geen primaire doelstelling meer was.
  • Direct nadat de uitslag bekend was kwamen de plannen voor een presidentieel systeem, minstens even prominent als voor 7 juni, terug op tafel en werden de stemmers voor een voldongen feit geplaatst.

Dit is geen kiezersbedrog, maar ‘de wens van de natie’. Dat er zo nu en dan voor die natie beslist wordt hoe die wens luidt, maakt nu precies het verschil uit tussen het westerse concept van democratie en wat in Turkije ‘geavanceerde democratie’ heet.

Westerlingen, die altijd maar weer zeuren over vrijheid en mensenrechten, begrijpen niet hoeveel beter een geavanceerde democratie is. Al evenmin begrijpen ze hoe goed het is dat in Turkije de democratie teruggebracht is tot de essentie, tot de stembus, en dat met alle andere rompslomp zoals mediavrijheid, korte metten wordt gemaakt.

En het wordt nog beter, want Turkije staat wat dit betreft nog in kinderschoenen en er is nog veel ruimte voor vooruitgang. Het democratische bestuur in landen als Saoedi Arabië is nu nog veel geavanceerder, maar wanneer Erdogan eenmaal over een presidentieel systeem beschikt kan die achterstand snel voor een groot deel ingelopen worden.

Er kan geen twijfel over bestaan: Turkije staat een prachtige tijd te wachten…

Volg Peter Edel op Twitter

Peter Edel is schrijver van De diepte van de Bosporus, een politiek biografie van Turkije (2012, Uitgeverij EPO, Antwerpen)

dagelijkse newsletter

Unite Talks: Mohamed Barrie

This interview is one to to take your time for! 🙏 🔆 45 minutes of Mohamed Barrie!🔆 💥 Mohamed is a dedicated social worker, organizer and advocate for veganism. He shares his view on structural racism, power, exclusion and veganism. 🌏 Based on his own experiences he shines a new light on the vegan movement and on the role of racism within these movements. 〄 PS: We just started doing these interviews, so feedback is much appreciated!

Geplaatst door u:nite op Dinsdag 20 oktober 2020

take down
the paywall
steun ons nu!