klimaat
foto Han Soete
Opinie - Lowie Vandyck

Klimaatjournalistiek moet meer zijn dan apocalyptische beelden 

De klimaatcrisis een hot topic binnen de journalistiek of toch eerder sensatiezucht?  Genuanceerde berichtgeving lijkt weggedrongen op de achtergrond. We zien bij  artikels vaak dezelfde clichébeelden terugkeren: van ijsberen op smeltende  ijskappen tot verre, verdorde gebieden. De effecten van de klimaatcrisis gaan veel  verder dan deze apocalyptische beelden. Een urgente insteek die nog ontbreekt  binnen de klimaatjournalistiek.  

dinsdag 27 februari 2024 15:29
Spread the love

 

In 2022 publiceerde Extinction Rebellion Nederland een klacht tegen de Nederlandse  media met betrekking tot klimaatjournalistiek. Daarin vermelden ze onder andere dat  de samenhang tussen de klimaatcrisis en andere maatschappelijke problemen  onderbelicht wordt. Ook in België is het dringend tijd dat we meer aandacht besteden  aan de manier waarop we aan klimaatjournalistiek doen. Volgens het Belgian Climate  Center staan we dan ook voor verschillende uitdagingen binnen de  klimaatcommunicatie. Er zijn vaak moeilijke datasets, te wetenschappelijk  taalgebruik, onzekerheden, misinformatie, klimaatangst… Toch is het belangrijk om al  deze aspecten mee te nemen binnen de klimaatjournalistiek. Alleen zo kan er  verandering, verstaanbaarheid en bewustzijn ontstaan en kan het klimaatangst en  onverschilligheid verhelpen.

Meer dan apocalyptische beelden

Wanneer VRT NWS een artikel publiceerde naar aanleiding van de COP28, de 28ste VN-klimaatconferentie die eind 2023 plaatsvond in Dubai, bewees dat meteen dat er  ook in België dringend nood is aan verandering. Bij het artikel staan twee foto’s van  verdorde gebieden in Thailand en Australië. Zo lijkt het meteen een ver-van-mijn bedshow, terwijl de hele wereld nochtans betrokken is bij deze klimaatconferentie.

Zeker een publieke omroep zou dan toch kunnen kiezen voor een beeld uit het eigen land. Bovendien kunnen deze apocalyptische beelden klimaatangst in de hand  werken en kan het leiden tot gevoelens van machteloosheid bij het publiek. “Hoe  extremer de beelden, hoe extremer de reactie”, verduidelijkt Jacotte Brokken, docent  klimaatjournalistiek aan de Arteveldehogeschool en weervrouw bij VRT.

“Dat kan dan een reactie van machteloosheid en angst zijn, maar ook van ongeloof en scepsis.” Ook Matthias Meersschaert van het Belgian Climate Center sluit zich hierbij aan:  “Mensen die al lijden aan klimaatangst, kunnen door deze beelden nog angstiger  worden. En mensen die eerder een positief of neutraal beeld hadden, kunnen  klimaatangst ontwikkelen.”

Naast klimaatangst kunnen deze beelden dus ook leiden tot apathie en nieuwsmijding  over het klimaat. The Sustainability Communication Reader neemt hier The New York  Times fotojournalist Josh Haner als voorbeeld. Haner maakte hij in 2017 nog een video  over ijsberen en de klimaatopwarming. Maar twee jaar later geeft ook hij aan in een  gesprek met Meaghan Looram, de director of photography van The New York Times,  dat hij zich bij een artikel over de klimaatcrisis meteen kan voorstellen wat het  beeldmateriaal zal zijn: een ijsbeer op een drijvend stukje ijs of een afkalvende  gletsjer… “En het zijn dat soort doemscenario’s waar ik volledig gevoelloos voor was  geworden”, zegt Haner. Looram ging mee in zijn verhaal en besloot dat het tijd was  voor een nieuwe, meer genuanceerde aanpak op vlak van berichtgeving over het  klimaat. Dit zorgde ervoor dat ook andere media, zoals The Guardian, meer aandacht gingen besteden aan klimaatjournalistiek. Toch tonen voorbeelden, zoals het VRT NWS-artikel over de COP28, aan dat ook hier in België nog heel wat werk is.

De complexiteit van de klimaatcrisis

Een studie van Schäfer en Bonfadelli uit 2016 beschrijft een aantal terugkerende  resultaten nadat ze media en klimaatcommunicatie analyseerden:1) massamedia zijn  een belangrijke en betrouwbare bron voor informatie over de klimaatcrisis, 2) er  bestaat een agendasettingeffect, wat betekent dat de relevantie van de klimaatcrisis  voor het publiek afhangt van de mate waarin er over wordt gerapporteerd, 3)  mediagebruik vergroot de kennis over de klimaatcrisis. Het is dus duidelijk dat de  media een belangrijke rol spelen. Daardoor kan de eenzijdige focus op  apocalyptische scenario’s het begrip van de complexiteit van de klimaatcrisis  verminderen, zoals Extinction Rebellion Nederland aangaf in hun klacht.

Ook Tine Hens probeerde dat jaren geleden al duidelijk te maken in een opiniestuk in  Mo*Magazine. “Klimaat is geen nevenverschijnsel, het is de voorwaarde voor ons  bestaan. “In tijden van klimaatverandering hebben we nood aan integrale  journalistiek: ook als het niet over het klimaat gaat, moeten we het erover hebben.”  Zo begint haar opiniestuk. De voorbeelden die ze aanhaalt uit verschillende sectoren  maken snel duidelijk dat de complexiteit van deze crisis inderdaad veel verder gaat  dan apocalyptische doembeelden.

“Klimaat is alles”, zo beschrijft Tine Hens het. En  dat wordt nog te vaak vergeten door journalisten. De globale impact van de  klimaatcrisis is dus heel wat omvattender en complexer dan de media doen  uitschijnen. “Bovendien geven deze beelden, zoals die van uitgemergelde ijsberen,  de indruk dat de effecten van de klimaatcrisis zich ver van ons thuisland afspelen”,  legt Jacotte Brokken uit. “Het ontkent dat het dus effectief om een wereldwijd  probleem gaat, dat zich ook in België voordoet, en waarvan ook wij de gevolgen  dragen.”

Hoe moet klimaatjournalistiek er dan wel uitzien?

Klimaatjournalistiek moet vooral effectiever worden. Volgens Jacotte Brokken kan dat  door ruimte te maken voor nuance. “Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan.  Nuance ontbreekt in meerdere takken van de journalistiek. Dit kan verbeteren door  opnieuw aan meer oplossingsgerichte journalistiek te doen. Zo kan er meer ruimte  gemaakt worden voor meer hoopvolle, doch kritische, verhalen over initiatieven in  klimaatmitigatie.” Dat laatste zijn zaken bedoeld om de snelheid van de  klimaatopwarming te beperken.

Klimaatjournalistiek moet gebalanceerd zijn en ook focussen op positieve acties en  oplossingen. The Sustainability Communication Reader legt uit hoe beelden inspireren  of bijdragen aan nieuwe sociale normen door wenselijk, vernieuwend gedrag te  tonen. Door te laten zien hoe Nederlandse steden de klimaatuitdagingen omzetten in  innovatieve infrastructuuroplossingen, kunnen lezers in de Verenigde Staten  geïnspireerd raken. Klimaatjournalistiek moet tonen welke initiatieven worden  genomen, zowel hier als aan de andere kant van de wereld, die een positieve impact  genereren of zullen genereren op termijn. Daarnaast zijn het mensen die centraal  moeten staan in artikels, iets waar The Guardian al erg mee bezig is. Daar probeert de

redactie nu “de directe gevolgen van milieukwesties voor het leven van mensen te  laten zien en te proberen de omvang van de gevolgen aan te geven”.

Bij het Belgian Climate Center willen ze vooral wetenschappelijke  klimaatcommunicatie verstaanbaar maken. Volgens Matthias Meersschaert moet  goede klimaatjournalistiek dan ook aan een aantal criteria voldoen: 1) mensen  correcte informatie geven over de basis van het probleem, 2) aantonen dat er een  brede wetenschappelijke consensus bestaat over de klimaatproblematiek, 3)  aantonen dat de oorzaak ervan menselijke activiteit is, 4) aantonen wat wereldwijd  de negatieve impact is en kan zijn, 5) creatief met beelden omgaan en de  veelzijdigheid ervan aantonen, 6) aantonen dat er oplossingen bestaan en er overal  ter wereld mensen mee bezig zijn, 7) hoop geven en focussen op positieve evoluties.

Klimaat is alles

Effectieve klimaatcommunicatie is dus enorm belangrijk voor verschillende  journalistieke aspecten. Het zorgt ervoor dat het publiek de complexiteit ervan  begrijpt, het voorkomt nieuwsmijding en gaat klimaatangst tegen. Er moet vooral  meer aandacht besteed worden aan de beeldkeuze bij artikels. De clichébeelden  zijn voorbijgestreefd of moeten tenminste afgewisseld worden met beelden die de  volledige klimaatproblematiek weergeven en waarbij mensen centraal staan. Er moet  meer focus zijn op nabijheid, maar ook op positieve oplossingen overal ter wereld.  Klimaatjournalistiek moet de volledige crisis omvatten, alle aspecten brengen en  verstaanbaar maken voor iedereen. Daarnaast moet er ook meer focus liggen op  oplossingsgerichte journalistiek en klimaat moet vaker betrokken worden bij het  nieuws. Want Tine Hens sloeg de nagel op de kop: klimaat is alles.

 

steunen

Steun voor een nieuwe website

We hebben uw hulp nodig voor een essentiële opfrissing van de website. Om die interactiever, sneller en gebruiksvriendelijker te maken hebben we 30.000 euro nodig. Elke bijdrage, groot of klein, helpt. Met uw donatie ondersteunt u onafhankelijke journalistiek die de verhalen blijft brengen die er echt toe doen. Laat uw hart spreken.

Creative Commons

dagelijkse newsletter

take down
the paywall
steun ons nu!