Metapolitiek en de nood aan een digitale democratische ideeënstrijd

Eén van de elementen die het huidige succes van extreemrechts helpt verklaren, is metapolitiek. Het verwijst naar de culturele strijd die extreemrechtse intellectuelen, activisten en politieke partijen de afgelopen zes decennia hebben gevoerd. 

Metapolitiek is uiteraard niet dé verklaring voor de opmars van extreemrechts. De opkomst van het neoliberalisme, het socialisme van de Derde Weg, delokalisering, technologische en culturele veranderingen, het einde van de sociaaldemocratische hegemonie na de Tweede Wereldoorlog, de aanval op de vakbonden en een bredere depolitisering van de samenleving zijn slechts enkele van de maatschappelijke ontwikkelingen die het succes van deze ideologisch-culturele strijd mede mogelijk hebben gemaakt. 

Mijn punt is dan ook niet dat metapolitiek op zichzelf de opmars van extreemrechts verklaart, maar dat we de huidige positie van extreemrechts niet kunnen begrijpen zonder de intellectuele arbeid en de culturele strijd die eraan voorafgingen. 

Deze antidemocratische politieke stroming heeft een belangrijk deel van de strijd om de betekenis en grenzen van democratie weten te winnen

Zonder die metapolitieke strijd zouden extreemrechtse partijen vandaag nog steeds gezien worden als radicaal, antidemocratisch en racistisch. En vooral, veel minder mensen zouden de illusie koesteren dat deze partijen een legitiem antwoord bieden op de uitdagingen van deze tijd. 

Deze antidemocratische politieke stroming heeft een belangrijk deel van de strijd om de betekenis en grenzen van democratie weten te winnen. En dat is een probleem voor ons allemaal.

Als we de democratie terug willen heroveren, en dus in de toekomst willen leven in een democratische samenleving, dan is nu het moment om in te zetten op een democratische ideeënstrijd. Een democratie kan niet overleven, laat staan dat we ze kunnen verdiepen en verbreden zonder democratische cultuur, zonder democratische burgers. 

In de laatste decennia zijn we die democratische cultuur steeds meer verloren. We hebben nog de assumptie dat we leven in een democratie, en gelukkig hebben we nog democratische rechten ingebed in de rechterlijke macht. 

Het mag echter duidelijk zijn dat die rechterlijke macht, net zoals het democratisch middenveld en democratische media onder enorme druk staan. De commercialisering, de neoliberale logica en de antidemocratische ideologieën ondermijnen stelselmatig die pijlers van de democratie. 

Hoog tijd dat we wakker worden en terug durven dromen van een echte democratische samenleving

We zijn steeds meer gaan geloven dat democratie er voor altijd is. En vooral dat democratie gelijkstaat aan gaan stemmen en dat er geen echt politiek alternatief is voor de huidige ordening van de wereld. Dat democratie altijd gelimiteerd zal zijn en dat ‘de economie’ de wereld zal vormgeven. 

Hoog tijd dat we wakker worden en terug durven dromen van een echte democratische samenleving: een samenleving die gestoeld is op een humanistisch perspectief. Willen we een goed leven uitbouwen in een aangename leefwereld, dan is er geen tijd te verliezen. 

Democraten dienen te starten met het uitbouwen van een democratische ideeënstrijd. Tijd om een democratisch antwoord te formuleren op de extreemrechtse metapolitiek.

Metapolitiek? 

Het mag misschien verbazen, maar een groot deel van de metapolitieke mosterd voor die extreemrechtse ideologische strijd komt voort uit (een fout begrip van) het hegemoniebegrip van Antonio Gramsci. 

Botweg samengevat maakt Gramsci de claim dat Mussolini destijds de macht heeft kunnen veroveren omdat zijn ideeën al lang geleden ingang gevonden hadden bij de intellectuele en politieke elites van het land: hij had culturele hegemonie verworven. 

De intellectuelen van La Nouvelle Droite besloten hieruit te leren. Alain de Benoist, het gezicht en de stem van La Nouvelle Droite, argumenteerde dat rechts moest leren van de linkse methodologie (de culturele of ideologische strijd) en terzelfdertijd links moest aanvallen op hun ideologische project. 

Deze symbiose moest een nieuw rechts opleveren dat ‘het goede’ van het oude rechts overnam en het ‘slechte’ achter zich liet. Die metapolitieke strijd heeft het gezicht van het naoorlogse extreemrechts grondig veranderd. De knokploegen, het fascistisch label en het explicit biologisch racisme maakten plaats voor discoursen over integratie, migratie als bedreiging en homogeniteit en een claim op de democratie. 

Extreemrechts claimt liberale en linkse thema’s, maar voorziet ze van nieuwe betekenissen

Dat nieuwe rechts benadrukte het belang van de homogene gemeenschap boven het individu. Het liberale multiculturele project bekritiseerde ze vanuit een omarming van diversiteit: elke gemeenschap had recht op haar eigenheid, en dus ook op haar eigen territorium. Haar verzet tegen migratie koppelde ze aan een viering van diversiteit, een aanval op de mensenrechten en aan een herdefiniëringen van de democratie in een etnocratie. In de laatste jaren claimt ze ook te strijden tegen het neoliberalisme en voor de gewone man. 

Extreemrechts claimt liberale en linkse thema’s, maar voorziet ze van nieuwe betekenissen. Dat is de essentie van de extreemrechtse metapolitiek. Om dat metapolitieke project te laten slagen moesten er niet louter ideeën geproduceerd worden, die ideeën moesten ook circuleren op grote schaal en de lange termijn. 

De idee was immers dat een rechts politiek project maar kans op slagen had als de cultuur eerst veranderde. Er werden boeken geschreven, conferenties opgezet, journals en magazines gelanceerd. Het Franse fenomeen kreeg al snel navolging in heel Europa. 

Als gevolg van het integratiedebat, en met name de opmars van extreemrechtse partijen in de jaren ‘90 van de vorige eeuw werden een aantal van hun ideologische aannames genormaliseerd. 

De idee dat diversiteit in een land problematisch is en onvermijdelijk leidt tot conflict en degeneratie werd het fundament van het integratiebeleid. Dit neo-racisme zoals Etienne Balibar het bestempelde werd het nieuwe normaal. Het cordon sanitaire was louter succesvol op bestuursniveau: ze was dat niet op het vlak van ideologie. 

Als we willen begrijpen waarom Vlaams Belang in eigen land, en extreemrechts in de rest van de wereld nu terug is, dan kunnen we niet voorbij die metapolitieke strijd denken. Bovendien moeten we inzien dat die metapolitieke strijd nieuwe vormen aanneemt. 

Metapolitiek 2.0

De metapolitiek wordt niet meer louter gedragen door intellectuelen en politieke partijen: ze is volledig geïntegreerd in het huidige hybride mediasysteem. Metapolitiek 2.0 combineert de cultuurstrijd met de participatieve en algoritmische logica van sociale media. 

Metapolitiek 2.0 wordt gedragen in een transnationaal netwerk van meme-pagina’s, extreemrechtse influencers, websites, YouTube-kanalen, Facebook-profielen, Telegram- en WhatsApp-groepen en zelfs in eigen sociale media zoals GAB, Truth Social en X. Ze leeft in Telegramgroepen en in boksclubs. 

Metapolitiek gaat nu over ideologische en culturele strijd én over algoritmische kennis. Extreemrechts maakt gebruikt van mainstream en minder mainstream digitale media om een alomvattende informatie omgeving te scheppen. In die omgeving is plaats voor influencers die relatie- of gezondheidsadvies geven, extreemrechtse reis-influencers, tradwives, grappige memes, diepgaande vlogs en theoretische essays, traktaten en boeken. 

Digital media en de democratische strijd

Het is een illusie te denken dat je de afbraak van de democratie kan stoppen zonder een discursieve strijd te voeren, door zich terug te trekken uit het maatschappelijk debat, of enkel offline of lokaal te werken. Ook electorale strijd kan niet de essentie zijn. 

Al die zaken zijn uiteraard nodig en nuttig, maar er dient meer gedaan te worden. Het ontplooien van een democratische discursieve strijd is één fundamenteel ingrediënt. En die discursieve strijd kan het belang van digitale media niet negeren. 

Onze schermtijd gaat makkelijk over de vijf uur per dag, die realiteit negeren, en dus digitale cultuur negeren is geen optie

Digitale platformen zijn centrale sociologische infrastructuren in onze samenleving. Onze schermtijd gaat makkelijk over de vijf uur per dag. Die realiteit negeren, en dus digitale cultuur negeren is geen optie. 

Een democratische discursieve strijd moet ingebed zitten in die digitale cultuur. Dat betekent niet dat er geen diepgang kan zijn, of dat er geen traditionele media of diepgaande journals moeten zijn. 

Uiteraard zijn die van belang, maar je hebt ook podcasters, influencers, vloggers, en meme-makers nodig. Een democratische cultuurstrijd dient in wezen ingebed te zitten in een groot netwerk aan mensen en organisaties die meebouwen aan zo’n democratische wereld. 

We hebben nood aan een policentrische en genetwerkte discursieve strijd gegrond in een algoritmische kennis. 

Policentrische strijd

De idee dat één platform of medium voldoende is, is een illusie. In de digitale wereld waarin we leven is het net noodzakelijk om een netwerk te hebben van verschillende actoren die de democratie leven inblazen en dat doen in verschillende formaten, genres, stijlen, gebruik makend van verschillende media en uitgedragen door verschillende persoonlijkheden en organisaties en gericht op verschillende publieken. 

Die diversiteit is essentieel omdat we in een tijd leven waarin ‘de massa’ uiterst divers is: er is niet één publieke opinie meer. En het is onmogelijk om met één format ‘de massa’ te bereiken. Al die nodes in dat netwerk zijn verenigd in de strijd tegen antidemocratische krachten. 

Er is niet per sé nood is aan één gedeelde visie; er is wel een gedeeld engagement aan de democratie, de mensenrechten en de principes van gelijkheid, vrijheid en solidariteit nodig. Centraal staat het opleiden van de burgers tot democraten en het mobiliseren van die achterban in de strijd voor de democratie. 

Genetwerkte strijd

Er is niet een Facebook, een Instagram of een YouTube pagina nodig: er zijn er honderden nodig. Idealiter zien we echter wel netwerk-effecten. Concreet, we hopen dat die media elkaar volgen, commentaar geven op elkaar, zaken delen van elkaar, doen aan collabs, … 

Het democratisch debat zou een debat moeten zijn onder actoren die de democratie genegen zijn, ze willen versterken en verdiepen. Het is net in die collaboratie dan een genetwerkte leeromgeving ontstaat. Waar een alternatieve visie op de wereld ruimte kan krijgen.

Algoritmische kennis

Sites, sociale media platformen enzoverder maken publiceren makkelijk. Publiceren en visibiliteit zijn echter twee verschillende zaken. Websites moeten gebruikmaken van Search Engine Optimization (SEO), Social Media Optimization (SMO) en nu ook Generative Engine Optimization (GEO) om hun zichtbaarheid te vergroten. Metadata verzorgen en het inzetten van algoritmisch activisme moet niet geschuwd worden. 

De publieke sfeer is door en door gefragmenteerd en als je daar een democratische beweging in wil bouwen die zich kan hard maken voor mensenrechten, klimaat, antiracisme, feminisme, herverdeling, gelijkheid en vrijheid, dan moet je er in slagen de verschillende niches aan te spreken en op de lange termijn in te bedden in een bredere democratische beweging. 

En net daarom heb je dus een veelheid aan formats, figuren en praktijken nodig. Je hebt een breed en divers netwerk nodig waarbinnen democratie gedacht kan worden, en waar een rooskleuriger beeld op de toekomst vorm kan krijgen. 

De idee dat democraten gewoon moeten wachten op een politieke partij, of de enige zuivere woordvoerder, die ons gaat redden is een gevaarlijke illusie. Net zoals het neerkijken op digitale cultuur en specifieke nieuwe vormen van politieke communicatie. 

Ik ben me bewust van de paradox: veel van de mainstream platformen zijn de democratie niet genegen, omarmen surveillancekapitalisme en doen er alles aan om diepgang te weren. 

Ofwel verliezen we het pleit en komt er een toekomst gestoeld op ongelijkheid en autoritarisme

Die keuze toont zich vandaag duidelijker dan ooit. De toekomst staat gelukkig niet vast.

Ze zijn echter zo’n dominante structuren in onze samenlevingen dat we niet de illusie kunnen koesteren ze te negeren. Het is nu dat er moet gebouwd worden aan een democratische cultuur ingebed in digitale media. 

Het is enkel als we erin slagen democratische publieke ruimtes te bouwen dat we een democratische toekomst kunnen realiseren. Het mag duidelijk zijn dat we op een kantelpunt staan. Welke toekomst op ons wacht, wordt vandaag gemaakt. 

Immanuel Wallerstein gaf in de jaren 90 al aan dat de keuze duidelijk is. Ofwel leven we in een meer democratische en gelijke toekomst. Ofwel verliezen we het pleit en komt er een toekomst gestoeld op ongelijkheid en autoritarisme. 

Die keuze toont zich vandaag duidelijker dan ooit. De toekomst staat gelukkig niet vast. Ze hangt af wat we vandaag doen en of we erin slagen zo’n democratisch alternatief te denken en populair te maken. 

Wat zeker is: zonder een culturele democratische omslag vandaag, en zonder in te zetten op een digitale democratische leeromgeving, is die democratische toekomst een illusie. 

Ze is afhankelijk van een discursieve strijd op de lange termijn en die start idealiter gisteren. Concreet gaat het om het ontwerpen van een vernieuwde democratische common sense. 

Democraten, het is tijd om mee te bouwen aan die toekomst.