Hannah Arendt was een ‘linkse' zioniste

Mijn essay Hannah Arendt over het zionisme van 14 mei 2025 heeft Arendts analyse van 'het reëel bestaande zionisme' en zijn mars naar de stichting van de staat Israël in 1948 als onderwerp. 

Erg relevant, want jaren voor de stichting van de staat Israël voorspelde Arendt al dat een exclusief Joodse staat niet alleen een vreedzaam samenleven met wat zij “de Arabieren” noemde onmogelijk zou maken, maar ook zou degenereren tot een militair bruggenhoofd van een imperiale voogd. 

Een vesting bevolkt door een kleine krijgersstam, zoals ze het noemde, dat met oorlogsmisdaden de vijandschap van de gehele regio over zich zou afroepen (1). Wat ik in dat eerste essay niet bespreek, is een analyse van de politieke uitgangspositie van Arendt zelf. Toch is dat nodig, want haar zionismekritiek zou de lezer op het verkeerde been kunnen zetten. 

Haar houding tegenover het zionisme is contradictorisch. Hoewel Arendt scherp de catastrofale interne dynamiek van 'het reëel bestaande zionisme' ontwaarde, is zij er nooit in geslaagd om het zionisme zelf te overstijgen. Onderstaand artikel verduidelijkt dat, en corrigeert tezelfdertijd wat ik in het essay Hannah Arendt over het zionisme haar ‘paradoxale’ relatie met Israël noem.

Haar zionismekritiek was ingegeven door een theoretisch, ideëel zionisme, waarbij Joden vreedzaam met niet-Joden in Palestina zouden samenleven. Zij pleitte voor een permanent begrip en dialoog tussen Joden en niet-Joden, en droomde van een 'Joods Nationaal Huis' in Palestina zonder dat dit een statelijke vorm zou aannemen. 

Hannah Arendt verwierp het uiteindelijke doel van de mainstream zionisten: de oprichting van een Joodse staat die Joodse soevereiniteit over Palestina zou vestigen. Dat vestigingskolonialisme, met als sluitstuk de stichting van een etnostaat in het multi-etnische Palestina, zo wist ze, moest onvermijdelijk leiden tot racisme, apartheid, interetnische fricties, etnische zuivering, militarisering en oorlog. 

Het vestigingskolonialisme zelf heeft Arendt echter nooit verworpen. Arendts conflict met het mainstream zionisme van David Ben-Gurion betrof enkel de politieke ordening die uit die Joodse kolonisatie moest voortkomen, niet de kolonisatie zelf.

Wat Arendt voorstond, was een ‘zacht’, ‘filantropisch’ vestigingskolonialisme. Zij hoopte dat Joden zich vrijwel ‘ongemerkt’ in Palestina zouden vestigen, zonder een Joodse staat na te streven, zodat de lokale bevolking niet verontrust zou worden en de Joodse immigratie zou accepteren. Het was een naïef, onrealistisch alternatief, want zodra die immigratie enige omvang begon aan te nemen, kwam het Palestijnse nationalisme tot bloei en ontstond antikolonialistisch verzet. 

Theodor Herzl, auteur van de zionistische bijbel Der Judenstaat (1886), had dat goed begrepen. In dat boek schreef hij over eerdere kolonisatiepogingen in Palestina en Argentinië: 

“Er werden opmerkelijke kolonisatiepogingen georganiseerd, maar steeds volgens het foute principe van een geleidelijke infiltratie van Joden. Infiltratie loopt altijd uit op een mislukking. Inderdaad: onder druk van de bevolking die zich bedreigd voelt, vaardigt de [lokale] regering geregeld een verbod op Joodse immigratie uit. De immigratie heeft slechts zin wanneer die steunt op een soevereiniteit die ons wordt gewaarborgd.” (2)

Eens de Joodse staat was gesticht en de centrale actor van dat vestigingskolonialisme was geworden, verzoende zij zich ermee, zonder evenwel haar kritische kijk op te geven, zoals zovele ‘linkse’ zionisten deden.

In de armen van het zionisme

De migratie van Oost-Europese Joden naar West-Europa, waar het antisemitisme aan kracht won en de regeringen vijandig stonden tegenover die Joodse aanwezigheid, heeft Hannah Arendt, zelf een vluchtelinge aangespoeld in Parijs, in de jaren 1930 in de armen van het zionisme gedreven. 

Begin 1900 leefden ongeveer 90.000 Joden in Frankrijk, in 1935 waren het er ongeveer 260.000. Wetgeving werd voor hen almaar restrictiever. In Parijs leefden vele honderden Joodse kinderen van 13, 14 of 15 jaar op straat, dikwijls ondervoed. Werkvergunningen werden hen ontzegd. 

Die schrijnende toestand lag aan de basis van Arendts engagement bij Jeugd Aliyah in de jaren 1935-39. Want, zo schreef ze, “Palestina is het enige land dat voor immigratie in aanmerking komt. Er bestaat geen andere positieve hulp.” In het Journal Juif citeerde ze enthousiast uit een wervingsbrief van Jeugd Aliyah: 

“Jonge mensen die geen papieren hebben, geen mogelijkheden om in Europa iets te leren en doelloos op straat rondhangen worden in Eretz Israël opgenomen. Ons land is nu groot genoeg en voldoende ontwikkeld om de opleiding van een deel van zijn jeugd op zich te nemen. De Joodse nederzettingen nemen jonge migranten voor twee jaar op (…) Ze bieden hun boerderijen als scholen aan, hun haverim [kameraden] als leraren.” (3)

Arendt zou nooit meer loskomen van dat vestigingskolonialisme, in de hand gewerkt door de antisemitische terreur en de Judeocide. Na 1948, toen zionistische milities grote gebieden van Palestina hadden veroverd en honderdduizenden Palestijnen hadden verdreven, kwam Arendt niet meer terug op haar ideëel zionistisch alternatief en aanvaardde ze die evolutie naar een Joodse etnostaat als een onomkeerbaar feit. (4)

Quid Palestijns nationalisme? Recht op terugkeer?

Het is veelzeggend dat Arendt geen aandacht of begrip had voor het Palestijnse nationalisme – het vertrekpunt voor een goed begrip van het reëel bestaande zionisme. De Palestijnse vrijheidsstrijd tegen de zionistische kolonisatie in de jaren 1920 en 1930 was een blinde vlek voor haar. 

De uitbarstingen van Palestijns verzet tegen de Joodse kolonisatie in die decennia waren voor haar slechts uitingen van “Arabische vijandschap tegenover de uitbouw van een Joods thuisland”, zo schreef ze in 1948. 

Vijandschap tegenover een prachtig project, zo zag ze het – en niet wat het in wezen was: legitiem antikolonialistisch verzet tegen de kolonisatie van Palestina. De grote Palestijnse opstand van 1936-1939 die door de Britse bezettingstroepen en Joodse milities werd onderdrukt, bestempelde ze slechts als “ongeregeldheden”. (5)

Erg dubbelzinnig is haar kijk op de kibboetsen, de collectieve nederzettingen van Joodse kolonisten in Palestina die Palestijnse arbeiders buitensloten. Ze bewierookte die agrarische pioniersdorpen als “een op vele gebieden erg veelbelovende economische structuur in een omgeving van hopeloze ellende en dorheid”.  Ze zag wel dat zionistische leiders die sociaal-economische apartheid goedgunstig bekeken, maar dat leek haar onvermijdelijk: 

“Arabische arbeid was gevaarlijk want goedkoop: Joods kapitaal werd voortdurend verleid om Arabieren in plaats van duurdere en meer op rechten beluste Joodse arbeiders tewerk te stellen. Het hele zionistische project had in die cruciale jaren gemakkelijk kunnen degenereren tot het kolonialisme van de witte man, steunend op het werk van inboorlingen.” (6)

Die zionistische apartheid, zo redeneerde ze goedkeurend, beschermde tegen het Europese exploitatiekolonialisme – waarbij ze ‘vergat’ dat op die manier het vestigingskolonialisme werd gevestigd.

Bij Arendt vind je geen principieel pleidooi terug voor het recht op terugkeer van de honderdduizenden tijdens de Nakba (1948) verdreven Palestijnen naar hun thuisland. Humanitaire bekommernissen, inclusief de eis om de Palestijnse vluchtelingen ergens in de regio een tehuis te bezorgen, bracht ze wel onder woorden, maar de motivatie ervoor is bij haar vooral ingegeven door de angst dat die vluchtelingen, verspreid in de Arabische wereld, internationaal verzet op gang zouden trekken. 

Het is geen toeval dat ze systematisch sprak over “de Arabieren” of in het beste geval over “de Palestijnse Arabieren”, maar niet over de Palestijnen, terwijl ze hier en daar de Joodse kolonisten wel “Palestijnen” noemde (7). Dat is in lijn met de zionistische mantra dat Palestijnen geen Palestijnen maar (nomadische) Arabieren zijn en eigenlijk in Syrië, Jordanië of elders in de Arabische wereld thuishoren.

Ronduit choquerend is wel dat ze in 1947 als redactrice van de New Yorkse uitgeverij Schocken haar expliciete “hartenwens” uitte om een tekst van Berl Katznelson uit te geven. Dat Katznelson de zionistische vakbond Histradut had medeopgericht en een sleutelfiguur was in de zionistische beweging, was duidelijk geen bezwaar. 

Katznelson bepleitte al zeer vroeg de etnische zuivering van de Palestijnse bevolking. Zo stelde hij als leider van het ‘socialistische’ Mapai, dat onder leiding van Ben-Gurion de facto de Joodse kolonies en gemeenschappen in Palestina bestuurde, op een partijcongres in 1937: 

“De vraag over de transfer van de [Palestijnse] bevolking leidt onder ons tot discussies: is die toegestaan of verboden? Mijn geweten is op dat vlak volkomen zuiver. Een verre buur is beter dan een nabije vijand. Zij zullen niets verliezen wanneer ze verplaatst worden en wij zullen er zeker niets door verliezen (…) Ik ben steeds van mening geweest dat zij voorbestemd waren om naar Syrië en Irak te worden getransfereerd.” (8)

Nogal wat ‘linkse’ zionisten verdedigden de ‘transfer’ (etnische zuivering) van de Palestijnse bevolking, als een ‘humaner’ alternatief voor massamoord en genocide zoals dat hier en daar in de Torah wordt voorgeschreven en door religieus geïnspireerde zionisten werd (wordt) bepleit.

Tekenend ook dat Arendt in haar analyses nooit aandacht opbracht voor de Algemene Joodse Arbeidersbond, kortweg de Bond, die een concreet alternatief voor het zionisme in al zijn vormen belichaamde. 

De Bond was een Joodse partij die vanaf het begin van de 20ste eeuw in Rusland, Polen en Litouwen tienduizenden Joden organiseerde. De partij verdedigde de Oost-Europese joodse cultuur, organiseerde zelfverdedigingscomités tegen pogroms en propageerde het Jiddisch. Hij deed dat in een revolutionair en internationalistisch perspectief. 

Bond-leider Henryk Ehrlich: “Wij (Joden) zijn geen uitverkoren volk. Ons nationalisme is even lelijk, even schadelijk, en heeft dezelfde neiging tot fascistische ontsporing als het nationalisme van andere naties”

De Bond nam deel aan de Russische revoluties van 1905 en 1917, en was veel later een van de krachten die de opstand in het getto van Warschau (1943) leidde. De Bond was uitgesproken antizionistisch. Hij ging uit van het principe van Doykeit ("het hier zijn"): waar Joden leven moeten zij politieke rechten opeisen, en niet wegvluchten.  In 1933 maakte Bond-leider Henryk Ehrlich een profetische voorspelling: 

“Het Joodse nationalisme is in het algemeen niet bloeddorstig, maar dat is enkel uit noodzaak en niet uit deugdzaamheid. Als een geschikte gelegenheid zich zou voordoen, dan zal het Joodse nationalisme zijn scherpe tanden en klauwen tonen, precies zoals het nationalisme van andere naties. Jabotinsky's bruinhemden [de Joodse Irgun-militie, actief in Palestina] zijn niet meer dan een tragikomische karikatuur van die van Hitler. Het enige wat ze missen om ook zo'n beesten te worden is wat kracht, een gebied, en een politieke kans... Neen, wij zijn geen uitverkoren volk. Ons nationalisme is even lelijk, even schadelijk, en heeft dezelfde neiging tot fascistische ontsporing als het nationalisme van andere naties.” (9)

Judeocide en stichting Israël als keerpunt

De Judeocide en de stichting van de staat Israël versterkten bij Arendt, zoals bij veel Joden, ook bij antizionistische Joden, de neiging om het zegevierende politieke zionisme expliciet te omarmen. In 1951, drie jaar na de stichting van Israël, publiceerde Arendt The Origins of Totalitarianism. Daarin schreef ze: 

“Het Joodse vraagstuk, dat iedereen opvatte als onoplosbaar, heeft na de oorlog wel degelijk een oplossing gevonden – namelijk dankzij een gekoloniseerd en nadien veroverd gebied. Maar dat is geen oplossing voor het probleem der minderheden en dat van de statelozen. Integendeel (…) deze oplossing van het Joodse vraagstuk is er slechts in geslaagd een nieuwe categorie vluchtelingen te creëren, de Arabieren, waardoor het aantal statelozen en rechtelozen toenam met ongeveer 700 tot 800.000 personen.” (10)

In 1963 nam Arendt afstand van de American Council for Judaism (ACJ), die zich afzette tegen de Joodse staat en pleitte voor een binationale “Joods-Arabische staat”, met deze woorden: 

“U weet goed dat ik een zioniste ben geweest en dat de redenen die mij ertoe brachten met de zionistische organisatie te breken erg verschillen van de antizionistische standpunten van de ACJ: ik ben niet in principe gekant tegen Israël, maar ik ben tegen bepaalde belangrijke aspecten van het beleid van Israël. Ik weet, of denk te weten, dat als een catastrofe de Joodse staat zou treffen, wat ook de reden is (en zelfs wanneer het een gevolg is van de eigen dwaasheid), dan zal dat ongetwijfeld de ultieme catastrofe zijn voor het gehele Joodse volk, wat ook de opvattingen van ieder van ons hierover zouden kunnen zijn.” (11)

Het zijn opmerkelijke woorden: Arendt, die voor de stichting van Israël nog wees op het gevaar dat een Joodse staat een wig zou drijven tussen Israëlische Joden en de Joodse diaspora, schakelde na 1948 om naar het klassiek-zionistische standpunt dat de Joodse staat de enige garant is voor het voortbestaan van het (wereldwijd verspreide) Joodse volk.   

Zoals bij andere 'linkse' zionisten heeft ook Hannah Arendt kritiek op aspecten van de Joodse etnostaat, met als belangrijkste punten het onopgeloste probleem van de Palestijnse vluchtelingen binnen en buiten de grenzen van Israël (zie hierboven).

Wat de Joodse staat zelf betreft, heeft ze kritiek op de afwezigheid van de scheiding van kerk en staat, de afwezigheid van een grondwet, rabbijnse wetten die het statuut van de Joodse Israëli's regelen en ervoor zorgen dat in Israël een Jood niet met een niet-Jood mag huwen en dat een persoon met een niet-Joodse moeder niet als Jood kan worden erkend, met alle mogelijke gevolgen. (12)

Maar uiteindelijk is in haar visie Israël dé reddingsboei voor het Joodse volk. Het gevolg is haar onvoorwaardelijke solidariteit met Israël tijdens de Israëlisch-Arabische oorlogen van 1967 en 1973 (alsof die oorlogen losstaan van het expansieve kolonialisme van de zionistische staat) en kijkt ze weg van de gebiedsuitbreiding van Eretz Israël sinds 1967. (13)

Hannah Arendt stierf eind 1975: het is onmogelijk te voorspellen of de Palestijnse genocide (sinds 7 oktober 2023), de formele annexatie van Jerusalem en de Westbank (‘Judea en Samaria’) en het escalerende militaire expansionisme van het huidige Israël haar ertoe zouden brengen met het zionisme écht te breken.

 Zo’n breuk zou in de lijn liggen van haar visionaire voorspellingen, want de radicalisering van het zionistische establishment is al decennia gaande en zit in de natuur van de Joodse staat ingebakken. 

Israël is niet hervormbaar. Deze etnostaat moet opgaan in een binationale Palestijnse staat, met gelijke rechten voor Palestijnen, Joden, Druzen, christenen, seculieren en alle andere bewoners van het land. Enkel daar, en in de diaspora, heeft het Joodse volk, dat doorheen de eeuwen de mensheid zoveel goeds heeft geschonken, een toekomst. (14)

Notes:

1. Ludo De Witte. Hannah Arendt over het zionisme, DeWereldMorgen, 14 mei 2025, 
2. Th. Herzl, gecit. in Gilbert Achcar, ‘La dualité du projet sioniste’, Manière de voir, février 2018.
3. H. Arendt, gecit. in Th. Meyer, Hannah Arendt. De biografie, resp. pp. 109, 119.
4. Andere intellectuelen die zo’n ideëel zionisme voorstonden waren Martin Buber, Gershom Scholem, Judas Léon Magnes en Hans Kohn. Politieke expressies ervan zoals Brit Shalom (‘Vereniging voor de vrede’), Ihud (‘Eenheid’) en later Matzpen (‘Kompas’) bleven marginale fenomenen in het zionistische universum. Matzpen stierf in 1983 een stille dood. Zie bvb. Michel Feher, Redevenir juif, p. 47.
5. H. Arendt, 'Peace or Armistice in the Near East?', The Jewish Writings, p. 423.
6. H. Arendt, 'Peace or Armistice in the Near East?', The Jewish Writings, pp. 431-433.
7. H. Arendt, 'Zionisms Reconsidered', The Jewish Writings, p. 350.
8. Gecit. in Israel Shahak, 'A History of the Concept of "Transfer" in Zionism', in Journal of Palestine Studies, 1989 (3): 22–37, p. 114.
9. H. Ehrlich, gecit. in ‘“For leftist Jews, the Bund is a model”: the radical history behind one of Europe’s  biggest socialist movements', The Guardian, 7/4/2026. Over de Bond, zie Molly Crabapple, Here Where We Live Is Our Country, Bloomsbury Publishing PLC, 2026.
10. H. Arendt, Les Origines du totalitarisme et Eichmann à Jérusalem, Quarto Gallimard, p. 590.
11. Gecit. in Jean-Louis Panné, 'Vie et oeuvre', in H. Arendt, Les Origines du totalitarisme et Eichmann à Jérusalem, Quarto Gallimard, p. 135.
12. Zie bijvoorbeeld. H. Arendt, Eichmann à Jérusalem, in H. Arendt, Les Origines du totalitarisme et Eichmann à Jérusalem, Quarto Gallimard, p. 1025.
13. Zie daarover Elisabeth Young-Bruehl, Hannah Arendt: een biografie, Atlas, 1982 (2005), pp. 306-307.
14. Ludo De Witte. Heeft Israël bestaansrecht?, DeWereldMorgen, 19 september 2025.