De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.
Christopher Nolans ‘The Odyssey’: Mensen, monsters en de lange weg naar huis
Het regent de laatste jaren superlatieven telkens wanneer de Brits-Amerikaanse cineast Christopher Nolan (°1970) in de regiestoel plaatsneemt. “Movie of the year”, klonk het bij de release van Dunkirk (2017) terwijl Tenet (2020) na Covid de cinema ging redden en Oppenheimer (2023) een box office triomf verzilverde met vracht Oscarbeeldjes.
Het bijna drie uur durende The Odyssey (2026) trekt ook zonder influencers de hoera lijn door met een fel gehypet filmspektakel naar het meest beroemde verhaal ter wereld. “De grootste film uit Nolans carrière”, voorspelden de enkelingen die de film zagen voordat, amper twee dagen voor de algemene release, officiële persvoorstellingen plaatsvonden.
Terwijl voor anderen enkele trailers volstonden om met stelligheid te beweren dat Matt Damon (die The Odyssey promoot als “by far the hardest movie I’ve ever done”) volgend jaar met een beeldje zal staan te pronken in Hollywood. Nolans reputatie volstaat voor hooggespannen verwachtingen. Ook omdat met een mega cast, uitdagende opnamen met IMAX camera's en moeilijke locaties de ambities torenhoog waren.
Van klein naar groot
Het begon nochtans anders voor de regisseur. Heel bescheiden, met kleine maar gesofisticeerde genrefilms als Following (1998), Memento (2000), Insomnia (2002) en The Prestige (2006). Met de sombere actietrilogie Batman Begins (2005), The Dark Knight (2008) en The Dark Knight Rises (2012) veroverde Nolan daarna evenwel na de arthouses ook de multiplexen. Inception (2010), een hybride mindtrip die aangeeft dat het persoonlijke ook spectaculair kan zijn, werd een keerpunt.
De ambitieuze labyrintische film effende het pad voor gelaagd intellectueel spektakel in een sciencefiction jasje, de ruimte- en tijdreis als mentale trip Interstellar (2014). De geleidelijke schaalvergroting is duidelijk maar er lopen ook rode draden door Nolans werk. Het idee van de tocht en de terugkeer, de fascinatie voor tijd en geheugen, het auto reflexieve verhaal, werelden en tijdsgewrichten die in elkaar schuiven, leugenachtige en ambigue helden.
Alle wegen leiden naar The Odyssey, de eerste speelfilm ooit die volledig met IMAX-filmcamera's is geschoten. De man die zijn geheugen kwijt is en wanhopig zijn identiteit reconstrueert (Memento), de getormenteerde held die zijn identiteit zoekt in een wereld vol pretendenten (Batman trilogie), de ruimtereiziger die vooral wil terugkeren naar zijn geliefden (Interstellar), de soldaten die verlangen naar hun onbereikbaar vaderland (Dunkirk) en de held die vertrekt en terugkeert (Tenet) zijn allemaal versies van Odysseus (Matt Damon), de koning van Ithaka die na de Trojaanse oorlogen aan de zijde van Agamemnon (Benny Safdie) jarenlang tracht terug te keren naar huis en zijn geliefde Penelope (Anne Hathaway).
Dood en destructie
The Odyssey wordt gedreven door het ritme van de dialogen en de soundtrack maar bevat ook actiescènes waar brutaliteit, dreiging en fysieke gruwel het IMAX beeldkader vullen. De grot van Cycloop Polyphermos (Bill Irwin), een zee vol draaikolken en sirenen, het huis van tovenares Kirke (Samantha Morton) waar soldaten in varkens worden veranderd en natuurlijk het Paard van Troje staan garant voor onheil en spectaculaire confrontaties. Tijdens de tocht maar ook in het paleis vallen doden bij de vleet. Doden die de ‘heroïsche’ overlevenden (toeval en het lot spelen een cruciale rol) ter verantwoording roepen.
Nolan gaat het geweld dat daarmee gepaard gaat niet uit de weg. Integendeel, hij maakt de impact ervan pijnlijk voelbaar. Zonder fetisjistisch in te zoomen op de gruwel. Close-ups reserveert Nolan voor de ogen van zijn protagonisten (behalve de gemaskerde superheld Agamemnon, de minst menselijke krijger van het Griekse leger). Dankzij de IMAX camera’s worden die ogen echt de spiegel van de ziel. Door zijn blik te richten op hun ogen duikt Nolan in de geest van zijn personages. Niet toevallig verbergt ‘bedelaar’ Odysseus bij zijn terugkeer naar het koninklijk paleis zijn ogen en wordt hij enkel herkend door zijn stervende stokoude hond. Gevoelens leggen de menselijke geest bloot.
“Dat is waar ik leef, in de geest!,” zei Christopher Nolan toen we hem naar aanleiding van Insomnia vroegen naar zijn interesse in de menselijke geest. “Wij allemaal trouwens. Zeker op het vlak van waarneming. De meest interessante benadering van een film is een reflectie over welke geest het verhaal vertelt. Dat is trouwens wat cinema doet; het geeft de mogelijkheid om in iemand anders geest te leven tijdens de hele duur van een film. Filmmaken is beelden achter elkaar plaatsen en ontdekken welk effect dat op kijkers heeft.”
Architect en miniaturist
In de aanloop van Interstellar herbekeek Christopher Nolan 2001: A Space Odyssey. Omdat hij net als Stanley Kubrick geïnspireerd en gefascineerd is door Homerus' Odyssee. Maar ook omdat hij fan was van de Britse filmmaker die de gewoonte had om als een veelzijdige ’bricoleur’ alles naar zich toe te trekken. Wat verband hield met Kubricks streven naar controle, maar ook met zijn drang naar perfectionisme. Voor Kubrick was elk detail belangrijk, was elk beeld een ’miniatuurtje’ dat moest worden gepolijst.
Elk shot, elke scène, elke acteur, elk decor, elk stukje muziek, kortom: elk onderdeel (tot de kleinste details toe) nam hij minutieus onder handen. Een beetje zoals een middeleeuwse monnik. Even nauwgezet en geduldig. Vandaar dat zijn oeuvre kwantitatief beperkt bleef en zijn projecten tijdrovend waren. Dat de films die hij uiteindelijk, bijna met tegenzin, op het publiek losliet ook kwalitatief zo goed waren, heeft te maken met persoonlijkheid en talent. En vooral met de kracht en originaliteit van Kubricks beelden.
Nolan is net zo’n miniaturist als Kubrick, Beeld, geluid, color grading en muziek worden zorgvuldig gepolijst en geen (IMAX70mm, analoge 35 en 70mm, digitale) kopie wordt vrijgegeven zonder finale controle van de regisseur-scenarist-producent. Of hij net als Kubrick in sommige zalen de projectie gaat controleren is niet geweten, maar het zou passen in het plaatje van obsessief perfectionisme. Dankzij het succes van Oppenheimer kon Nolan resoluut kiezen voor nadrukkelijk fysieke cinema. The Odyssey bevat digitale effecten maar sets, kostuums, objecten en figuranten van vlees en bloed maken de fictionele wereld tastbaar.
Visuele verhalenverteller
Gevraagd naar wat er van zijn Troy (een adaptatie van Homerus' Ilias die de Hollywoodstudio doorschoof naar Wolfgang Petersen) project in The Odyssey overbleef antwoordde Nolan in Première “Beelden natuurlijk. En ideeën. Met name het idee van het Paard van Troje als reëel object.” Nolan benadrukt daarbij dat hij niet via literatuur en het woord tot dit project kwam maar via het genre, “de grote mythologische avonturenfilm met zijn goden, monsters en creaturen.”
Nolan is een visuele verhalenverteller die zoals zijn voorbeelden Murnau en Lang, meesters van de stomme film en de picturale taal, gelooft in de kracht van het rauwe beeld. Vandaar ook zijn keuze voor IMAX en fysieke cinema. Zoals Nolan zelf zegt gedreven door de vraag: “Wat is de beste manier om de kijker een subjectieve ervaring te bieden?” Voor The Odyssey was het antwoord: “Via een fysieke en sensoriële ervaring.” Naast de kadrering, het kleurenpallet, het expressief acteerwerk en de levendige locaties is de soundtrack dominant aanwezig.
Geluid versterkt onze aandacht en de hypnotische muziek van Ludwig Göransson ritmeert de film en creëert een soort trance gevoel. Tegelijk dirigeert Nolan onze blik binnen het beeldkader om ons in het verhaal te zuigen. Om even later die blik vrij spel te geven. “Ik koos voor een driedimensionale benadering,” stelt Nolan, “voor pure cinema.”
Eigen vertelstructuur
The Odyssey begint met wat bijna het einde van het verhaal is. Pretendenten zoals Antinous (Robert Pattinson) zorgen voor chaos en bedreigen koningin Penelope, haar zoon Telemachos (Tom Holland) gaat op zoek naar zijn spoorloze vader Odysseus en samenzweerders plannen de liquidatie van de troonopvolger. Dan maakt de buiten beeld gebleven Odysseus zijn opwachting als verteller. Een niet altijd betrouwbare verteller want zijn geheugen hapert, zijn realiteitsbesef lijkt soms weg en hij blijkt een leugenaar die zijn eigen soldaten zelden de waarheid vertelt.
Het 12.000 verzen lange epos van Homerus is geen lineair verteld verhaal en ook The Odyssey zit vol tijdsprongen en parallelle realiteiten. Zonder de complexiteit van Inception en Interstellar te benaderen. Nolan condenseert het verhaal, focust op vertrouwde episodes om die van een eigen twist te voorzien. Zo ontstaat een kroniek die het portret van de verteller schetst. Een man met vele gezichten: echtgenoot die van zijn vrouw houdt, avonturier, leugenaar, strateeg en uiteindelijk schuldgevoelens torsende leider. Tot de orde geroepen door de doden.
Mensen en goden
Het zijn die doden die de menselijkheid van de protagonist van heldenliederen (de overlevering is fake news wordt duidelijk aan het hof) illustreren. Odysseus is een mens in een wereld van losgeslagen monsters en genadeloze goden. Goden in de greep van cynisme (ze communiceren de onafwendbare afloop van confrontaties) en woede (wanneer Poseidon een storm ontketent). Goden als hinderpaal. “After years of war, no one could stand between my men and home. Not even the gods”, aldus Odysseus.
Door Odysseus nadrukkelijk neer te zetten als mens met goddelijke ambities versterkt Nolan de in de Griekse mythologie heersende visie dat een osmose tussen goden en mensen mogelijk is. De Griekse goden leefden tussen de mensen en kenden menselijke emoties: jaloezie, verliefdheid. Doorheen de geschiedenis kregen mensen op sommige momenten meer toenadering tot het heilige, op andere momenten hebben ze zich ervan verwijderd, maar altijd is de scheiding tussen mens en god gebleven.
Godard & Lang
Parenthese: dit gegeven komt ook aan bod in Le Mépris van Jean-Luc Godard waar Fritz Lang (Metropolis, The Big Heat) een regisseur speelt die de Odyssee verfilmt en botst met zijn producent. Voor Godard een gelegenheid om de gedoemde kunst ‘film’ te verheffen tot een ceremonie. Cinema is de enige manier om – via een groteske weergave van de goden – het heilige te herstellen.
De dood van de goden die zin gaven aan de wereld wordt tegelijk gevierd en bezworen, filmmaken en -kijken wordt een ritueel. Wanneer filmmaker Lang, na een woede-uitbarsting van producet Prokosch, een gedicht van Hölderlin voorleest, besluit de cineast “dat niet langer de aanwezigheid maar de afwezigheid van God de mens geruststelt”.
Tol van de tocht
Terug naar The Odyssey: de goden blijven bij Nolan aanwezig maar buiten beeld. Geruststellend is dat niet. Zoals de monsters bij de zeedoorgang aan de rotskust kunnen ze uit het niets toeslaan. Voorspeld (een door gezagvoerder Odysseus verzwegen waarschuwing) maar onvermijdelijk. De prijs die de soldaten betalen voor de tocht, de droom, de ambitie van hun “help me go home” smekende leider.
Pas bij hun zombie terugkeer – Nolan zou ècht wel een horrorfilm moeten maken, sommige scènes zijn erg grimmig en verontrustend – wijzen ze Odysseus op de verantwoordelijkheid die hij lang (onder meer op het in de plooien van de tijd evoluerend eiland van Charlize Therons Calypso) ontvluchtte/verdrong. Om ze uiteindelijk samen met de liefde te omhelzen. Klaar voor een nieuwe reis.
Christopher Nolan injecteert naast menselijkheid, het gewicht van verantwoordelijkheid en het balanceren tussen leugen en waarheid ook de impact van zowel keuzes als geweld in het klassieke heldendicht. De grandeur en schoonheid van lyrische epossen als David Leans Lawrence of Arabia ontbreekt totaal. Het is allemaal rauw, ruw en somber bij Nolan. De final showdown is een cliché – een onmogelijk gevecht tegen een overmacht – maar zonder de lyrische, heroïsche Kill Bill aanpak van Quentin Tarantino. Een gevolg van Nolans beeldtaal en een muzikale score die niet verheffend maar pijn accentuerend werkt. Om de fysieke vertolking van Matt Damon niet te vergeten.
De val van een beschaving
The Odyssey is dan ook niet het verhaal van een triomf. Daar waar Homerus' Ilias vooral draait om oorlog en verovering, reconstrueert zijn Odyssee meer een eindeloze, futiele tocht. Nolan ziet er net als bij Oppenheimer hedendaagse waarschuwingssignalen in. De polarisatie, de machtsstrijd en het narcisme wijzen op het uitdoven van een grote beschaving en het verdwijnen van een wereld waar harmonie heerst, empathie gekoesterd wordt en herinneringen doen dromen van een utopische toekomst.
Net als Oppenheimer wijst The Odyssey zo op een actueel maatschappelijk fenomeen. De angst die aangevuurd wordt om verzet te verlammen. Dat besef je achteraf. Nolan fungeert andermaal als barometer van de onderbuik. Maar tijdens het ademloos kijken naar zijn duizelingwekkend visueel spektakel voel je Homerus’ in onze cultuur verankerde personages en hun gevoelens tot leven komen.
“The Ultimate Trip”, de iconische marketing slogan van 2001: A Space Odyssey, moeten we net niet bovenhalen. Maar miniaturist Nolan tovert met de hulp van DoP Hoyte van Hoytema wel degelijk een bijzonder meeslepende tocht op het grote scherm. In tijden waar (film)beelden aandacht eisen via allerlei kleine schermen wekt alleen pure cinema als The Odyssey nog onze interesse voor visuele avonturen met spirituele inslag op. Hulde en diepe buiging, Christopher Nolan!
THE ODYSSEY van Christopher Nolan. USA 2026, 172’. Met Matt Damon, Anne Hathaway, Charlize Theron, Tom Holland, Robert Pattinson, Elliot Page, Zendaya, Lupita Nyong’o, Beny Safdie. Scenario Christopher Nolan naar Homerus. Fotografie Hoyte van Hoytema. Montage Jennifer Lame. Muziek Ludwig Göransson. Production Design Ruth de Jong. Productie Christopher Nolan & Emma Thomas. Distributie Universal. Release 15 juli 2026.
De IMAX70mm versie die Christopher Nolan verkiest wordt vertoond in Kinepolis Brussel (in Antwerpen loopt de digitale IMAX laserversie) en in EYE Amsterdam, de analoge 35mm versie is te zien in Studio Skoop (Gent).
