De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.
Steven Spielbergs scifithriller ‘Disclosure Day’: wervelende achtbaanrit door spookhuis
“Ik doe wat ik moet doen,” zegt wiskundig genie en klokkenluider Daniel Kellner (Josh O’Connor) in het begin van Disclosure Day wanneer hij zijn persoonlijk ‘geheim’ opbiecht aan zijn vriendin Jane (die later een eigen geheim onthult), “de gegevens die ik stal zijn van niemand. Het is de waarheid. En WARDEX (een schimmige organisatie die overheidsgeheimen bewaakt, n.v.d.a.) bezit die niet. En ze bezitten de lucht noch het licht. Wat ik gestolen heb behoort toe aan acht miljard mensen. De hele wereld. En ik ben er een deel van.”
Zo zijn we al heel snel een MacGuffin wijzer (simpelweg ‘The Device’) en krijgt de achtbaanrit die volgt het aureool van een missie met een hoger doel. Nieuw is dat niet voor Steven Spielberg. In meer dan een halve eeuw filmmaken, sinds TV-film “Duel” (1971) en bioscoopdebuut The Sugarland Express (1974), heeft hij altijd wel de samenleving en het tijdsgewricht een spiegel voorgehouden. Alleen in het geval van het miskende en geflopte 1941 (1979) bleek dat een lachspiegel.
Angst en paranoia
In alle andere gevallen zagen we in de spiegel een interactie tussen de geest van de tijd en het persoonlijke verhaal van de filmmaker. Tussen stof tot nadenken en kauwgom voor de ogen. Een moreel geladen politiek epos zoals Lincoln (2012) is Disclosure Day niet geworden maar de 79-jarige filmmaker ontpopt zich wel tot complotdenker. Een die tegelijk toegeeft dat dergelijk geloof in samenzweringen de sluimerende collectieve angsten versterken waardoor ze stevig gaan vreten aan de menselijke ziel.
Of we alleen zijn in het universum is niet langer een vraag
Spielberg heeft een voorliefde voor de paranoïde thrillers van de jaren zeventig. All the President’s Men, The Parallax View, Three Days of the Condor, The Conversation. Films vol moreel grijze personages, duistere complotten en geheime machten. Maar de cineast kijkt terug op deze periode met het besef dat wantrouwen afleidend en polariserend werkt. Daarom doet hij wat de titel Disclosure Day belooft: onthullen. Of we alleen zijn in het universum is niet langer een vraag. Het is een evidentie. Wèl een vraag is hoe we omgaan met dit besef. Maar ook waarom we ons zo vaak eenzaam voelen. Een voor ‘outsider’ Spielberg vertrouwd gevoel.
Ouder worden injecteerde urgentie in Spielbergs oeuvre. De 79-jarige cineast valt ook meteen met de deur in huis. Via de hoger geciteerde dialoog. Maar daarvoor visueel via brutaal geweld. De camera drukt ons van bij de openingsbeelden met de neus op de fysieke mishandeling van een jongeman door grimmige men in black. Om meteen het ‘koppel op de vlucht’ (dank u, Alfred Hitchcock) te introduceren en duidelijk te maken dat de actie niet draait om een mysterie maar om een doofpot operatie. Om een waarheid die gedeeld moet worden. Via, hoe kan het anders bij Spielberg, beelden.
Post-waarheid
In het post-truth tijdperk – waar objectieve feiten onder het tapijt geveegd worden en wat we geloven belangrijker werd dan wat 'waar' is – voelt Spielberg dat, hoezeer zijn eigen films ook gemaakt zijn vanuit de emotionele onderbuik, het belangrijk blijft om waarheid van leugen te onderscheiden. Het is geen toeval dat de pers, door Hollywood lang voorgesteld als hoeksteen van de democratie (All the President’s Men, Good Night, and Good Luck), na The Post (2017) andermaal een belangrijke rol speelt.
De final showdown die volgt op een reeks achtervolgingen en confrontaties speelt in een TV-studio (niet New York maar het Kansas van The Wizard of Oz). Somewhere over the rainbow opent weervrouw Margaret Fairchild (Emily Blunt) onze oren en ogen voor ‘iets vreemd’. Waarna Spielbergs ‘Rosebud’ gevolgd wordt door een fade-to-black. Dat de dramatische ontwikkelingen draaien om het verborgen houden van de aanwezigheid van buitenaards leven is zoals gezegd geen spoiler. De kijker verneemt snel dat er meer dan zeventig jaar bewijsmateriaal met betrekking tot het bezoek van aliens is achtergehouden. En krijgt heel wat (schokkende) beelden te zien.
Het is niet voor het eerst dat Spielberg zijn filmverhaal een Bijbelse dimensie geeft
Alles zou geheim gehouden zijn uit vrees voor paniekreacties bij de bevolking. En uit angst voor existentiële verwarring bij gelovigen die het bestaan van superieure, ‘goddelijke’ buitenaardse wezens niet zouden kunnen verzoenen met hun visie op God. Het is niet voor het eerst dat Spielberg zijn filmverhaal een Bijbelse dimensie geeft (een kruisje countert Exorcist-gewijs de 'device' en moeder overste levert cruciale inzichten) maar het voelt dit keer wel heel erg persoonlijk aan. De enorme plotgaten en de grove onwaarschijnlijkheden storen Spielberg niet. De met het groteske flirtende metaforen evenmin. Waar het hem ècht om gaat is de worsteling met religie – en met ouder worden – die overeenstemt met zijn eigen devies 'ik ben, dus ik twijfel'.
Donker complotverhaal
Wat verrast bij Disclosure Day is de donkere toon. Weg zijn de warme ontmoeting van Close Encounters of the Third Kind (1977) en de liefdevolle kind-alien relatie van E.T. the Extra-Terrestrial (1982). Weg ook de lichtheid van het Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull (2008) alien gastoptreden. Qua somberheid stemt het wereldbeeld overeen met dat van de 'ieder voor zich' parabel War of the Worlds (2005), alleen is de mens ditmaal gewelddadiger dan de alien. Dat zat ook al in E.T. the Extra-Terrestrial met zijn onheilspellende militairen en wetenschappers (toen vooral nog symbool voor de volwassenenwereld).
Maar ditmaal wordt het gegeven sterk uitvergroot. En scherper van toon dan in dystopische scifi verhalen zoals Jurassic Park (1993), A.I. (2001), Minority Report (2002) en Ready Player One (2018). Uit gelekt beeldmateriaal blijkt in Disclosure Day hoe de gestrande aliens onderworpen worden aan pijnlijke medische experimenten door de Amerikaanse overheid. Spielberg gaat hier, en dat is toch opmerkelijk, geen expliciet beeld of hartverscheurend geluid uit de weg. Dat komt hard binnen bij de kijker en bij de protagonisten. Daniel en Margaret hielden bovendien aan een uit hun geheugen gewiste jeugdontmoeting met de aliens speciale gaven (verbonden met inzicht) en sterke emoties over.
Niet evident – de scheidingslijn tussen herinnering en fantasie is soms dun - maar empathie zal een belangrijke sleutel blijken. Net als solidariteit en samenwerking. Het is immers een groep klokkenluiders die de bezwarende beelden bemachtigde en naast het complot ook de alienrechtenschending aan het licht brengt. Geheimhouding en leugens dienen een doel: de status quo bewaren. Noah Scanlon (Colin Firth) en zijn team worden gedreven door controledrang en angst voor verstoring van de maatschappij.
Familie onder druk
Maar die samenleving is al verstoord. Op de achtergrond zien we mensen hamsteren uit vrees voor Koreaanse dreiging en een derde wereldoorlog. Disclosure Day betrekt ‘einde van de wereld’ verhalen bij dit scifi avontuur om onze angstcultuur te belichten. Tegelijk wordt Spielbergs boodschap versterkt. Die is: kijk naar jezelf en wees niet zo bang voor het onbekende, voor de toekomst, voor de ander, voor vreemdelingen, voor je emoties en voor de kracht van verbeelding.
Fantasie fungeerde altijd al als Spielbergs persoonlijke reddingsboei. Tijdens zijn jeugdjaren sloot hij zich af van een onvolmaakte werkelijkheid - een gezin dat alsmaar moest verhuizen en langzaam uit elkaar viel – die fel contrasteerde met de populaire cultuur waarmee hij opgroeide. Lees: de fantasiewereld van de strips en het steriele ideaalbeeld van het leven dat sprak uit televisieseries. Spielberg ontwikkelde daarbij een gesloten persoonlijkheid en een hevig verlangen naar de realisatie van de Amerikaanse droom in de vorm van een comfortabele en warme thuis, uitgedrukt in de schilderijen van Norman Rockwell en Frank Capra’s fabel It’s a Wonderful Life.
Een filmcamera en een bezoek aan Disneyland boden een uitweg. Films en popcorncinema maken voor de gastvrije plek genaamd bioscoop lieten Spielberg toe om zich te ontplooien. Gebroken gezinnen en verscheurde gemeenschappen zouden een constante in zijn werk blijven. The Fabelmans (2022) belicht dit autobiografisch element erg nadrukkelijk, maar familie, thuis en de wereld bekeken door kinderogen vormen de rode draad door fel van elkaar verschillende films zoals Raiders of the Lost Ark (1981), Empire of the Sun (1987), Hook (1981), The Terminal (2004), The BFG (2016) en West Side Story (2021).
De filmset
Ook E.T. the Extra-Terrestrial, Close Encounters of the Third Kind en War of the Worlds draaien om afwezige ouders of verstoorde familierelaties. In Disclosure Day timmeren de klokkenluiders in een hangar een huis elkaar. Het blijkt een soort filmset te zijn. Dit replica van een ouderlijk huis moet cruciale herinneringen triggeren. Waardoor volwassenen mentaal terug naar hun kindertijd kunnen keren om in het heden hun rol als tolk tussen werelden op te nemen.
Spielbergs scepsis en wantrouwen groeiden met de jaren
Dat vermogen van de mens om het kind in zichzelf te (her)ontdekken en open te staan voor een andere blik/beschaving/wereld stemt Spielberg nog enigszins hoopvol. Zij het op een nostalgische wijze. Maar Spielbergs scepsis en wantrouwen groeiden met de jaren. Het klopt wel niet dat zijn vroegere films steevast in een optimistisch, utopisch never neverland speelden.
Reeds in Jaws (1975) worden de sheriff en de wetenschapper genegeerd door een burgemeester die enkel oog heeft voor commerciële belangen. Met fatale gevolgen. Want de haai is een niet te stoppen natuurkracht. “We need a bigger boat!” Later waarschuwt Jurassic Park (1993) voor de toenemende macht van Big Tech terwijl Minority Report (2002) technologie ziet als wegbereider van de politiestaat. Meer dan verzinsels zou blijken.
Stop de tijd
Disclosure Day koppelt het persoonlijke aan het politieke op een heel sombere manier. Koppels leven naast elkaar, irrationele angst blijft exponentieel groeien en machtshebbers laten cynisch het systeem primeren op het individu. Het pessimisme en de argwaan van de filmmaker leveren een nerveuze, chaotische popcorn blockbuster op. Een film uit evenwicht die genadeloos verder raast tot de finale. Om dan quasi tot rust te komen. Zelfs jager Noah gaat er even bij zitten.
Dat slot is cartoonesk en illustreert wel héél nadrukkelijk het autofictie karakter van de film. Maar Spielberg couldn’t care less en dat siert hem. Net als zijn idool John Ford, die in de herfst van zijn carrière genadeloos extreme en persoonlijke films als Cheyenne Autumn (1964) en Seven Women (1965) maakte, gaat Steven Spielberg helemaal los met Disclosure Day. Met een donker, kritisch scifi avontuur. Een even helse als absurde 145 minuten lange ride door het spookhuis die voorbijvliegt. Tot de verhalenverteller de tijd quasi stopt voor een boodschap die krachtig is in zijn eenvoud. Pure Spielberg, pure cinema.
DISCLOSURE DAY van Steven Spielberg. USA 2026, 145’ Met Emily Blunt, Josh O’Connor, Colin Firth, Eve Hewson, Colman Domingo. Scenario David Koepp & Steven Spielberg. Muziek John Williams. Montage Sarah Broshar. Fotografie Janusz Kaminski & Patrick Capone. Distributie Universal. Release 10 juni 2026.
