Het sluipende autoritarisme in België: en waar is de oppositie?
'The most precious secret has been leaked: There is no Opposition!' Leonard Cohen schreef het in zijn controversiële dichtbundel Flowers for Hitler (1964) over Canada. Een parlement 'covered with fingerprints and scratches' Verkozen politici 'hunchbacked from climbing on each other's heads'. En een land dat zich gedwee schaarde achter de Amerikaanse hegemonie, niet omdat het moest, maar omdat niemand nog wist hoe je nee zei.
De meest kostbare zin in zijn gedicht: 'There is no opposition'. Niet verboden of neergeslagen. Gewoon: opgeheven door 'schuldige onmondigheid', zoals Immanuel Kant dat noemde om naar 'Verlichting' te verwijzen. Vandaag doet men klaarblijkelijk het licht uit, als politiek project.
Het doet denken aan wat er vandaag in België en Vlaanderen aan het gebeuren is: 'sluipend autoritarisme'. Dat is niet het project van één partij aan de macht. Het loopt vandaag door de meeste partijen heen, omdat sommigen er actief in meestappen en anderen het laten gebeuren. Het geloof in 'het primaat van de politiek' is breed verspreid, ook bij wie zichzelf als gematigd of zelfs progressief beschouwt.
Het doet denken aan wat er vandaag in België en Vlaanderen aan het gebeuren is: 'sluipend autoritarisme'
En in tijden waar coalities van lokaal tot federaal door een handvol partijvoorzitters worden geregeld, is de democratie die men verdedigt al extreem beperkt. Participatie van onderuit is in dat model per definitie hinderlijk. Wie betoogt, wie kritisch schrijft, wie zich organiseert of wie institutioneel hindert, staat in de weg.
Veeg ze van 'die ploat af'
Illustratief is wat er op 29 juni 2026 voor het Antwerpse stadhuis gebeurde, waar manifestanten verzamelden, uit protest tegen de Israëlische vlag die er wapperde. Hardhandige arrestaties, onder wie Groen-voorzitter Aimen Horch die een zwangere vrouw afgeschermde.
Politie in burger die eruitziet zoals 'een knokploeg', gemaskerd en handelend alsof artikel 1 uit de wet op het politieambt - waar verwezen wordt naar 'bijdragen tot de bescherming van de individuele rechten en vrijheden en de democratische samenleving' - nooit bestaan heeft. Ondanks het Metallica-T-shirt is de boodschap 'And Justice for All' hen ontgaan. Eerder: 'Veegt die mannen van de ploat af!'
Bij eerdere gelijkaardige acties werden manifestanten beantwoord met GAS-boetes voor 'deelname aan een manifestatie' en 'meeroepen van leuzen'. Geen geweld of vernieling. De politierechtbank van Antwerpen had zulke boetes in oktober 2025 ongegrond verklaard. Maar dat houdt de lokale overheid niet tegen om gewoon nieuwe uit te schrijven.
Dat men ruimtelijk burgers die hun stem willen laten horen, duwt naar plaatsen waar die stem geen enkel politiek effect meer heeft, is een voorbeeld van hoe men eigenlijk een betogingsverbod doordrukt op veel zachtere wijze. Maar wat er in Antwerpen gebeurde, gaat verder dan excessief politieoptreden.
Antwerpen is één puzzelstukje. Wie een stapje achteruitzet, ziet het bredere patroon
De Antwerpse politie beschikt over het wettelijke monopolie op geweld. Weken van politieke goedkeuring om te escaleren, buigt dat monopolie om tot een instrument om protest te ontmoedigen. Elke keer dat de politie harder optreedt dan de wet vereist, en elke keer dat het stadsbestuur dat stilzwijgend dekt, wordt de grens verlegd.
Antwerpen is één puzzelstukje. Wie een stapje achteruitzet, ziet het bredere patroon en kan de hele puzzel beginnen leggen: een sluipende afbraak van de checks and balances die een democratie draaiende houden. Oftewel, die zorgen dat macht om de samenleving te organiseren niet omslaat naar almacht. Naar boven toe, naar de zijkant en naar onderen toe.
Aanvallen op de rechtstaat
Tegenkrachten die de bakens uitzetten van de rechtstaat moeten eraan geloven. Fedasil en de Belgische staat werden meer dan 10.400 keer veroordeeld door arbeidsrechtbanken voor de weigering om asielzoekers op te vangen. Niet één keer, als vergissing. Niet honderd keer, als beleidsfout. Meer dan tienduizend keer, als beleid.
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens veroordeelde België in april 2026 voor schending van artikel 3 én artikel 6 EVRM. Niet louter wegens de omstandigheden in de opvang, maar wegens het stelselmatig negeren van rechterlijke uitspraken.
Het Grondwettelijk Hof schorste datzelfde jaar de nieuwe opvangwet wegens strijdigheid met EU-recht en grondrechten. De reactie van de betrokken bestuurders: ze noemen rechters 'activistisch'. En ook de Europese rechtsinstanties worden aangevallen: De Wever trok als premier van de Arizona-regering de Europese coalitie mee tegen hét folterverbod (art 3). Dat het EHRM en het EhvJ niet streng zouden zijn inzake migratiebeleid wordt door onderzoek tegengesproken: nationale staten krijgen altijd 'het voordeel van de twijfel'.
De methode is echter steeds dezelfde: eerst vonnissen negeren, dan de instanties aanvallen die ze vellen. De norm wordt gestaag verplaatst naar 'activistische rechters' als de kern van het probleem. Rechtse pundits koppen dat buitenparlementair binnen met 'juristocratie' en koppelen het aan pleidooien voor een volksberoep.
De 4e macht veracht
Ook de pers ondergaat het sluipende autoritarisme. In N-VA-kringen klinkt het al jaren hetzelfde: media zijn niet te vertrouwen, ze hebben een agenda, de 'mainstream pers' liegt. Het klinkt toch erg als Lügenpresse-logica, zonder het woord te gebruiken.
Het is geen toeval dat dit het hardst klinkt over de media die macht structureel controleren. De VRT die een kritische reportage over drones uitzendt, moet dagenlang gedelegitimeerd worden. Samen met de gangbare praat over de publieke omroep als de Rode Burcht. Wie de gekende koppen bij De Afspraak maar ook wel vaker Terzake telt, ziet vaak een ander beeld.
Het is geen toeval dat dit het hardst klinkt over de media die macht structureel controleren
De aanval gaat ook verder. Jan Jambon weigerde in maart 2026 onwettig een subsidie van 40.000 euro aan Apache. Daarvoor was er al een eerdere weigering via de Nationale Loterij, toen Zuhal Demir nog de touwtjes in handen had. Het VVOJ en het Fonds Pascal Decroos stelden zich ernstige vragen bij de beslissing.
Apache werd tegelijkertijd geconfronteerd met SLAPP-procedures, juridische acties niet bedoeld om te winnen maar om financieel uit te putten. Ook MO-magazine moest de bijl van besparingen doorstaan. Beeld je in dat we diversiteit aan stemmen en media krijgen over de wereld rond ons?
Scoren zonder middenvelders
Tegenspraak van onderuit? Dat kan niet meer onder het sluipend autoritarisme. Het wetsvoorstel-Van Quickenborne over een betogingsverbod werd in januari 2024 van tafel gehaald, na een vernietigend advies van de Raad van State en massaal protest. Een kleine overwinning. Maar de architectuur van de aanval bleef overeind.
De wet-Quintin van 2025 maakt het mogelijk om 'radicale organisaties' administratief te ontbinden, zonder rechterlijke tussenkomst. Het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens stelde vast dat de wet de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van vereniging en het recht op een eerlijk proces vernietigt.
Ben Weyts kondigde vanuit Vlaanderen in oktober 2025 aan dat gesubsidieerde organisaties hun middelen niet mogen gebruiken voor rechtszaken tegen de Vlaamse overheid. En via het decreet sociaal-cultureel volwassenenwerk perkt de Vlaamse regering - onder minister Gennez, een socialiste van Vooruit - de middelen van het middenveld in op een wijze die waarschijnlijk onwettig is en die uiteindelijk voor de Raad van State zal eindigen.
Maar de ontmoediging werkt intussen al in de praktijk: dat 'chilling effect' is natuurlijk de bedoeling. Nu nog de politieke functie van de vakbonden en ziekenfondsen loskoppelen van hun dienstverlening en men kan scoren zonder middenvelders op het terrein.
Sluipend autoritarisme
Noem het wat het is: sluipend autoritarisme. "Executive aggrandisement", klinkt academisch genoeg om te sussen. "Democratische erosie" klinkt alsof het vanzelf gaat. Het gaat niet vanzelf. Er zijn mensen met macht die dit willen, die dit bewust organiseren, en anderen die dit bij gebrek aan ruggengraat (en vaak gewoon door intellectuele blindheid: we leven in tijden waar sommige politici trots uitpakken met uitspraken over “geen boeken lezen”) laten passeren.
Ook wie zwijgt, draagt bij
N-VA speelt zonder twijfel de centrale rol, maar het probleem is breder. Ook wie zwijgt, draagt bij. Ook wie meestapt omdat de coalitie het vraagt. Het paradoxale van dit moment: in een tijdperk waar 'dingen benoemen' een populistische sport is geworden, worden de echte structurele verschuivingen stilzwijgend genormaliseerd. Het luidst wordt geroepen over problemen die men zelf creëert of vergroot. Het stilst blijft het over de afbraak van de instituties die ons zouden moeten beschermen als burgers (met en zonder papieren).
Cohen schreef het over Canada in de jaren zestig. Hij had het over 'hier' kunnen schrijven, vandaag. 'De oppositie bestaat niet meer', niet omdat ze verboden werd, maar omdat te weinigen haar nog willen. Momenteel kan het nog dichterlijke vrijheid zijn, maar als het beleid van vandaag de voorbode voor morgen wordt, staat de toekomst in de sterren geschreven.
