Waarom herstelbetalingen logisch zijn

Een resolutie van de Verenigde Naties, ingediend door Ghana, waarin de transatlantische slavernij wordt erkend als de "ernstigste misdaad tegen de menselijkheid“ en waarin wordt opgeroepen tot herstelbetalingen, is aangenomen ondanks tegenstand van Europa en de Verenigde Staten. Voor alle duidelijkheid: de term "ernstigste" verwijst naar een juridische bepaling, niet naar een rangschikking. 

Fundamenteel andere wereldverhoudingen

Herstelbetalingen voor de koloniale misdaden tegen de menselijkheid. Het is al decennia een eis van verschillende dekoloniale bewegingen en landen uit het globale zuiden. Maar deze legitieme eis wordt keer op keer afgehouden als onrealistisch of onhaalbaar door de voormalige kolonisatoren. Niettemin zou het een rechtvaardige, noodzakelijke en niet meer dan logische vorm van herverdeling zijn die een oplossing zou kunnen bieden aan heel veel van de sociale ongelijkheidsproblemen waar landen in het Zuiden mee kampen. 

Meer nog, herstelbetalingen zouden ook uitgedacht kunnen worden binnen mondiale institutionele hervormingen die tegelijkertijd ook de mechanismen en structuren achter sociale ongelijkheid aanpakken zowel in het Zuiden als in het Noorden. Zo is bijvoorbeeld een mondiaal geldende belasting op multinationals - ook al lang een eis van antikoloniale bewegingen.

Herstelbetalingen werden in het verleden al uitbetaald, maar dan aan slaveneigenaars en kolonialisten

De resolutie die deze week werd gestemd binnen de VN werd verworpen door de VS, Israël en Argentinië. De Europese landen onthielden zich. Dit is opvallend maar niet toevallig. Herstelbetalingen staan niet zomaar voor een financiële compensatie. Ze staan voor fundamenteel andere wereldverhoudingen. 

Herstelbetalingen uit het verleden

Het is ook niet dat herstelbetalingen in het verleden nog nooit zijn uitbetaald. Integendeel. Alleen ging het toen voornamelijk over herstelbetalingen aan slaveneigenaars en kolonialisten die hun 'eigendom' kwijt waren na de afschaffing van de slavernij. Toen was het blijkbaar wel mogelijk. Twee wraakroepende voorbeelden:

Toen het Britse parlement in 1833, mede onder druk van het toenemende verzet op plantages, officieel een einde maakte aan het instituut van de slavernij, werd een schadevergoeding van twintig miljoen pond uitbetaald aan de voormalige eigenaars van de tot slaaf gemaakte mensen in de Britse kolonies. 

Het was een ongezien hoog bedrag. Het bedroeg 40 procent van de totale Britse jaarlijkse staatsuitgaven. De Britse overheid ging in 1835 een lening aan om de beloofde compensatie uit te betalen. Deze lening werd pas in 2015 afgelost, bijna tweehonderd jaar later. Dus gewone Britten hebben 200 jaar lang betaald voor de herstelbetalingen aan een klasse die niet alleen mensen in de Caraïben in slavernij hield, maar ook haar politieke invloed gebruikte om de 'hardwerkende Brit' te laten opdraaien voor het verlies aan winsten die gedrenkt waren in het bloed van tot slaaf gemaakten. 

In 1825, meer dan twintig jaar na de Haïtiaanse Revolutie, stelde de Franse koning Karel X de Haïtiaanse regering voor een ultimatum: of Haïti betaalde een schadevergoeding ter compensatie van het ‘verlies’ van de voormalige planters, of er dreigde een nieuwe oorlog met Frankrijk. De Haïtiaanse regering ging ermee akkoord om de enorme som van 150 miljoen frank (later gereduceerd tot 90 miljoen) in vijf schijven af te betalen. De eerste schijf van dertig miljoen bedroeg op dat moment zes keer het nationaal inkomen van de staat. 

Volgens onderzoekers zou het per capita inkomen van Haiti vandaag waarschijnlijk zes keer zo groot zijn indien het land niet gedwongen was geweest om haar onafhankelijkheid af te kopen van haar vroegere koloniale overheerser. Franse banken, zoals Crédit Industriel et Commercial, deden gouden zaken en konden mede dankzij de koloniale schuldenpolitiek uitgroeien tot de financiële consortiums die ze vandaag zijn. 

In 2003, tweehonderd jaar na de dood van Toussaint Louverture, startte de toenmalige Haïtiaanse president Jean-Bertrand Aristide een campagne met de bedoeling herstelbetalingen te eisen van Frankrijk voor twee eeuwen kolonisatie. De 21 miljard dollar die Aristide vooropstelde was het hedendaagse equivalent van de zogenaamde ‘schadevergoeding’ van negentig miljoen frank die Haïti zelf, onder imperiale druk, aan Frankrijk had moeten betalen in ruil voor haar officiële erkenning in 1825. 

De Franse overheid veegde Aristides campagne echter direct van tafel. De eisen van Aristide, zo beweerde men in een knap staaltje van bureaucratisch cynisme, hadden geen juridische basis omdat het zelfbeschikkingsrecht van naties op dat moment nog niet bestond, evenmin als het concept van slavernij als misdaad tegen de menselijkheid. 

Niet veel later zou Aristide trouwens afgezet worden in een staatsgreep, mee georkestreerd door diezelfde Franse regering, de Verenigde Staten en Canada. Thierry Burkard, de toenmalige Franse ambassadeur in Haïti, zou pas veel later, in mei 2022, aan journalisten van The New York Times toegeven dat de commissie die het rapport in 2004 moest samenstellen, de opdracht had gekregen ‘geen woord te zeggen ten gunste van restitutie’. Burkard gaf eveneens toe dat Aristides campagne ‘waarschijnlijk ook iets te maken had’ met de staatsgreep. ‘Het zou een precedent hebben geschapen’ voor veel andere voormalige kolonies, legde hij uit aan de Amerikaanse krant. 

De herstelbetalingen van twee eeuwen geleden om het verlies van koloniale overheersers te betalen, heeft dus wel degelijk een impact gehad op mensenlevens vandaag en op de hedendaagse structurele ongelijkheid. Net daarom zijn rechtvaardige herstelbetalingen (samen met internationale structurele hervormingen in de manier waarop onze economie en onze handel wordt gereguleerd) niet meer dan een logische eis voor eeuwen van historisch onrecht en de ongelijkheid die eruit voortvloeide.