Tom Sauer biedt een realistische blik op een kantelende wereldorde

De wereldorde verandert snel. China is uitgegroeid tot een economische en technologische grootmacht. De VS blijft militair en financieel bijzonder machtig, maar ondermijnt steeds vaker zijn eigen internationale positie. Rusland voert een oorlog die de Europese veiligheid blijvend heeft veranderd. En Europa, met zijn grote economische gewicht, heeft er moeite mee om die troeven om te zetten in politieke en strategische slagkracht.

Dat is geen geringe opgave. Internationale politiek laat zich niet in eenvoudige verklaringen vatten. Economische belangen, militaire capaciteit, historische ervaring en politieke opvattingen grijpen voortdurend op elkaar in. Sauer maakt die samenhang zichtbaar zonder de lezer een complexe academische verhandeling voor te leggen. Dat is een belangrijke verdienste.

Vier grootmachten, één Europees vraagstuk

UA-professor Tom Sauer bespreekt in zijn boek Tussen giganten - Een kantelende wereldorde’ achtereenvolgens China, de VS, Rusland en Europa. Het boek toont hoe de opkomst van de ene macht de keuzes van de andere beïnvloedt en hoe Europa daartussen zijn plaats moet bepalen. China krijgt erkenning voor zijn opmerkelijke economische en technologische ontwikkeling: van fabriek van de wereld tot innovatieve grootmacht. 

Hij waarschuwt voor de neiging om die evolutie uitsluitend als een bedreiging te beschouwen. Bij de VS laat hij zien hoe een grootmacht zijn eigen positie kan ondermijnen. Donald Trump zet bondgenootschappen en internationale afspraken onder druk, en holt daarmee de Amerikaanse macht in de wereld uit. Die macht berust immers niet alleen op economische omvang en militaire middelen, maar ook op vertrouwen en geloofwaardigheid.

Sauer waarschuwt voor de neiging om de economische ontwikkeling in China uitsluitend als een bedreiging te beschouwen

In zijn analyse van Rusland kijkt Sauer naar Russische veiligheidspercepties, de uitbreiding van de NAVO en de fouten die volgens hem aan de oorlog tegen Oekraïne voorafgingen. Hij ziet in Europa een continent dat kan bogen op een grote markt, technologische kennis en aanzienlijke financiële middelen. 

Maar het sucontinent heeft moeite om die troeven om te zetten in een samenhangend buitenlands en veiligheidsbeleid. Sauer stelt terecht dat Europa niet kan blijven rekenen op een bondgenoot wiens strategische prioriteiten veranderen. Europese autonomie vereist dat Europa zelf strategische keuzes maakt.

Realisme zonder doemdenken

Sauer vervalt niet in doemdenken over een onvermijdelijke oorlog tussen grootmachten. Voor hem moet economische verwevenheid niet automatisch tot internationale samenwerking leiden. Rivaliteit tussen staten sluit in zijn visie initiatieven om gezamenlijke problemen aan te pakken niet uit. 

Hij zoekt naar een Europa dat zijn belangen kan verdedigen zonder een kopie van de Amerikaanse wereldmacht te willen worden. Hij pleit voor meer samenwerking, een sterkere economische basis, een doordachter industriebeleid en een veiligheidsarchitectuur waarin diplomatie opnieuw een plaats krijgt. 

Ook het perspectief om Rusland bij een brede Europese veiligheidsorde te betrekken, blijft voor hem relevant. Die ambitieuze aanbevelingen maken dit hoofdstuk tot een van de waardevolste delen van het boek.

De breedte van Sauers onderwerp maakt het onmogelijk om ieder dossier even diepgaand te behandelen. Maar op enkele punten had hij zijn eigen realistische uitgangspunten misschien consequenter kunnen toepassen. Bij China bijvoorbeeld erkent hij de economische en technologische prestatie, maar trekt daaruit niet altijd de volle strategische consequenties. 

Europa zou iets kunnen leren van het Chinese industrie- en innovatiebeleid, en tegelijk kritisch kijken naar de eigen politieke en economische organisatie. Geen enkel politiek systeem is onfeilbaar. Waar moet Europa bijsturen om in de wereld van morgen mee te kunnen spelen?

Europa zou iets kunnen leren van het Chinese industrie- en innovatiebeleid, en tegelijk kritisch kijken naar de eigen politieke en economische organisatie

Ook de beoordeling van de VS verdient een duidelijker historische context. Men kan de erosie van de Amerikaanse geloofwaardigheid niet enkel in de schoenen van Trump schuiven. Die erosie is al langer aan de gang. De speciale relatie met Israël heeft gevolgen gehad voor de Amerikaanse reputatie in de wereld. 

Dat thema had misschien wat nadrukkelijker in de analyse kunnen worden geïntegreerd. Maar Sauer besteedt wél aandacht aan Gaza en schuwt daarbij het woord genocide niet. Dat strekt hem tot eer. In de academische wereld blijft de genocide een dossier dat niet iedereen even nadrukkelijk bespreekt.

Sauers oordeel over Rusland roept eveneens vragen op. De menselijke en economische kosten van de oorlog zijn zwaar, maar daaruit volgt niet automatisch dat Rusland internationaal geïsoleerd staat. Buiten het Westen lopen de opvattingen over Rusland, de oorlog en de verantwoordelijkheid van de betrokken partijen sterk uiteen. Een bredere blik op het mondiale Zuiden had dit onderdeel kunnen verdiepen. 

Met deze kanttekeningen bij Sauers analyse wil ik vooral wijzen op mogelijkheden om zijn benadering verder uit te werken. Als hij de strategische keuzes van Rusland analyseert vanuit belangen, percepties en machtsverhoudingen, dan verdienen ook de keuzes van de VS en Europa een even kritische analyse.

Van angst naar vernuft

Sauer beschrijft Europa als een continent dat de geschiedenis eerder ondergaat dan deze zelf richting geeft. Maar Europa moet het niet tegen de Chinese sterktes willen opnemen. Het kan zich specialiseren in niches waarin het uitblinkt. Het kan scoren in de dienstensector en nieuwe bedrijfsmodellen ontwikkelen. 

Europa moet de onzekerheid over de Amerikaanse bescherming aangrijpen als een opportuniteit, als een uitdaging, als een impuls tot Europese politieke volwassenheid. Een veiligheidsarchitectuur waarin Rusland een plaats krijgt, kan niet alleen de druk op de defensiebudgetten verminderen, maar ook nieuwe economische mogelijkheden openen. Dát is wat mij betreft de marsrichting voor Europa.

Europa moet het niet tegen de Chinese sterktes willen opnemen, maar kan scoren in de dienstensector en nieuwe bedrijfsmodellen ontwikkelen

Sauer pleit voor een federaal Europa, maar de weg daar naartoe laat hij onbesproken. Voor hem ligt verdere integratie in het verschiet, maar leidt dat tot beter bestuur? Een federaal Europa zal worden geconfronteerd met kwesties rond de nationale geschiedenis, de politieke cultuur en de identiteit van de lidstaten. 

De politieke wil om tot een federaal Europa te komen, en de institutionele voorwaarden om zo’n samenwerking geloofwaardig en slagvaardig te maken, verdienen verder onderzoek.

Tussen giganten is een breed opgezet, toegankelijk en stimulerend boek. Sauer schrijft vanuit academische expertise, maar spreekt een breed publiek aan. Hij helpt verbanden te zien en zet aan na te denken over de opportuniteiten voor Europa in een veranderende wereld. De vraagstukken zijn complex en niet ieder thema kon tot op de bodem worden uitgewerkt. 

De kracht van het boek ligt in het overzicht, de samenhang en de discussie die het op gang brengt. Mijn kanttekeningen vertrekken vanuit Sauers eigen principe dat een realistische analyse de belangen en strategische keuzes van alle betrokken partijen moet onderzoeken. Op enkele punten had hij die benadering nog verder kunnen doortrekken.

Ik hoop dat het boek een ruim publiek bereikt en dater snel een Engelstalige editie volgt. Het debat dat Sauer met zijn boek opent, verdient een internationaal forum. Een confrontatie met andere perspectieven kan zijn bijdrage alleen maar versterken. De wereldorde kantelt, maar de uitkomst ligt niet vast. 

Europa hoeft geen speelbal van de grootmachten te blijven. Het moet zijn mogelijkheden scherp in kaart brengen, daar strategische keuzes aan verbinden en de politieke wil opbrengen om die keuzes uit te voeren. Sauers boek biedt beleidsmakers stof tot nadenken over die opdracht. Dat alleen al maakt het lezen meer dan de moeite waard.

Paul Lookman is onafhankelijk geopolitiek analist en auteur van drie boeken over internationale politiek en mondiale machtsverschuivingen.