De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.
Nomadisch Monument voor Gaza: “Ieder streepje is een leven”
Het kunstwerk Nomandisch Monument voor Gaza wordt in Antwerpen getoond in het kader van de MUHKA-tentoonstelling we refuse_d (13 maart tot 7 juni) over conflict en verzet. Een gesprek over verwoesting en weerstand en over kunst op puin en in waterplassen.
Het engagement van Ingrid Rollema in en met Gaza dateert niet van gisteren. Het loopt al vele jaren als een rode draad door haar activiteiten als kunstenaar, docent en organisator. Activiteiten die de voorbije twintig jaar nadrukkelijk in het teken stonden en staan van beeldend commentaar op geopolitieke spanningen, van interdisciplinaire samenwerkingen en van aandacht voor niet-westerse kunst en kunstenaars.
Getraumatiseerde kinderen
Drie decennia geleden kreeg Ingrid Rollema een uitnodiging om in Gaza met getraumatiseerde kinderen te gaan werken. Plaatselijke kinderartsen vonden dat de klassieke geneeskunde niets meer te bieden had, maar geloofden wel nog in de mogelijkheden van creativiteit en kunst.
“We hadden helemaal niets. Een hoopje zand, wat scharen en enkele potloden, en een paal. Ik heb een week gewerkt met twaalf erg zieke kinderen. Ze maakten tekeningen op de paal. Na een week begon een meisje te praten dat al jaren zweeg, omdat haar vader en twee broers voor haar ogen doodgeschoten waren."
"Toen ik vertrok, was het alsof ik het meisje in de steek liet"
"Ik heb me nooit zo’n verrader gevoeld als toen ik vertrok. Het was alsof ik dat meisje in de steek liet. Ik heb toen gezegd: ofwel kom ik hier nooit meer terug, ofwel maken we er iets groters van.”
Het was het begin van de HOPE Foundation, gesteund door het Rode Kruis en de Palestijnse Rode Halve Maan, met als missie om de kinderen in conflictgebieden te empoweren via kunst en cultuur: “Vertrekpunten waren en zijn nog steeds de kunst, de samenwerking met mensen ter plekke en de lokale behoeften."
Transformatie van Gaza
In de voorbije decennia is het leven in Gaza ingrijpend veranderd: “Toen we begonnen, bestond er nog geen internet. De fysieke aanwezigheid was belangrijk om kennis over artistieke ontwikkelingen over te brengen. Met het internet kan er ook online lesgegeven worden. Dat is cruciaal op ogenblikken dat er niet of nauwelijks nog gereisd kon worden.”
Doorheen de jaren heeft de HOPE Foundation een breed netwerk van contacten en een grondige kennis van de noden opgebouwd en dat omgezet in een duidelijk zichtbare werking rond theater, dans en beeldende kunst.
“Ik herinner me Gaza nog opgedeeld in drie stukken waartussen het moeilijk reizen was. Of periodes dat we niet bij de zee mochten komen. Ieder jaar dacht ik: slechter kan het niet. En toch … Ik heb Gaza zien transformeren van een moderne samenleving in een erg orthodoxe samenleving.”
“De codes zijn heel snel veranderd. De mini-rokjes en de lange loshangende haren verdwenen achter zwarte jurken en sluiers. Dat merk je natuurlijk vooral ter plekke en veel minder online. Je kon plots geen hand of kus meer geven. We hebben in het theater vaak hard moeten vechten om voor een gemengd publiek van jongens en meisjes te mogen spelen.”
Kunst in waterplassen
Over het belang van de kunsten en van een artistieke educatie is Ingrid Rollema duidelijk: “Ze hebben een positieve impact. Tekenen, schrijven, beeldhouwen, theater: het zijn creatieve manieren om trauma’s te articuleren en er dus mee om te gaan. Ik merkte op bij een uitwisseling met jongeren uit Nederland dat Palestijnse kinderen zeer goed kunnen tekenen, omdat ze scherp observeren.”
“De constante aandacht voor mogelijk gevaar speelt daarin wellicht een belangrijke rol. In theatervoorstellingen die vaak door duizenden mensen worden bijgewoond, herkennen ze zichzelf. De verhalen en personages zijn uit het dagelijkse leven gegrepen. De kinderen maken zelfs kunstwerken in plassen water.”
“Alles kan tot kunst getransformeerd worden. Zo maken ze grote schilderingen, vaak met zinnen uit gedichten van Mahmoud Darwish, op blokken puin, zodat die misschien nog gezien en gelezen kunnen worden door de vliegtuigen die hen bombarderen.”
Liefdesgedichten
“Het valt me op dat de kinderen en jongeren veel liefdesgedichten schrijven. Een lerares vertelde me dat ze de kinderen wilde helen, hen weer volwaardig wilde maken. Hen in de klas met geweld confronteren, zou betekenen dat je het werk van de vijand verderzet. Ze willen de kinderen met liefde confronteren.”
"Je moet het maar kunnen en doen in een armzalig tentje in miserabele omstandigheden, omdat het klaslokaal gebombardeerd is. Het zijn mooie en sterke mensen, waarvan de media te vaak vijanden maken. We kennen die mechanismen nochtans al lang zeer goed, denk maar aan de roman Die Waffen nieder (1889) van Bertha von Suttner, een scherpe analyse van de mechanismen die tot oorlog leiden.”
Bertha von Suttner (1843-1914), eerste vredesactivist en eerste vrouwelijke winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, is de geestelijke moeder van het Vredespaleis in Den Haag. Ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van het Vredespaleis in 2013 kreeg Rollema de opdracht een beeld van haar te maken, dat nu voor het Paleis staat.
Bericht aan de wereld
“Kunst geeft het Palestijnse individu en de Palestijnse samenleving een gezicht en een stem. Het is een bericht aan de wereld. Dat heb ik heel sterk gemerkt bij het literaire project ‘Stemmen uit Gaza’ dat we enkele jaren geleden opgezet hebben in samenwerking met Uitgeverij Jurgen Maas. We willen gedurende vijf jaar ieder jaar een roman of een verhalenbundel uit Gaza in het Nederlands vertalen.”
"Inmiddels zijn er al twee publicaties verschenen. We zijn met dat project begonnen net voor 7 oktober 2023. Er was nauwelijks contact mogelijk tussen de vertaler en de schrijver en met onze vier commissieleden ter plekke. Onder een bommenregen gingen zij op zoek naar literatuur.”
"Onder een bommenregen gingen zij op zoek naar literatuur"
“Toen wij overwogen om het project stil te leggen omdat we schrik hadden dat zij te veel risico’s aan het nemen waren, hebben de betrokkenen ter plekke ons duidelijk gemaakt hoe erg hun menselijkheid ervan afhing.”
“We wisten ons soms geen houding te geven in confrontatie met zoveel persoonlijk leed. Ik heb gemerkt dat de Palestijnen een grote gevoeligheid hebben ontwikkeld voor elkaars trauma’s. Alle Palestijnen, jong en oud, zijn getraumatiseerd. Dat heeft ook te maken met de materiële verwoesting van Gaza.”
“Veel ijkpunten zijn uitgewist. Er is geen context meer. Dat creëert een diep gevoel van verlorenheid en desoriëntatie. Mensen zijn daardoor ook onvoorspelbaar geworden. En dat gaat heel lang doorwerken in de toekomst.”
“Eén op één hulp is onmogelijk en werkt ook niet in de Palestijnse samenleving. Het verwerken moet collectief gebeuren. De artistieke praktijk kan daarbij een rol spelen. Literatuur, theater, schilderijen, ... zijn een bevestiging dat je bestaat, dat je ertoe doet.”
Rondreizend Monument
Het Nomadisch Monument voor Gaza, gemaakt in samenwerking met Haagse kunstenaars en architecten, is niet alleen een monument, het is ook een performance, een soort ritueel voor de doden.
Het is niet de eerste keer dat Rollema een herdenkingsmonument maakt voor de doden in Gaza. In samenwerking met vormgever Guus Boudestein maakte ze in Bozar (Brussel) de installatie The Return of the Ghosts waarin de slachtoffers van de Israëlische militaire Operatie Gegoten Lood (27 december 2008 – 18 januari 2009) herdacht worden: 1.492 figuurtjes aan touwtjes, gemaakt met materiaal uit Palestina en evenveel boeken waarop de namen van de slachtoffers staan in westers en Arabisch schrift. Er zijn ook twaalf boeken met namen in het Hebreeuws voor de Iraëlische slachtoffers tijdens die operatie.
Ieder streepje staat voor een leven, inmiddels zijn er meer dan 70.000
In tegenstelling tot The Return of the Ghosts, dat na de feiten tot stand kwam, werd en wordt Het Nomadisch Monument tijdens de gebeurtenissen in Gaza gemaakt. Op een plattegrond van Den Haag – waar zich het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof bevinden – staan een aantal meters hoge vilten zuilen in de vorm van de geografie van Gaza. Op die kolommen wordt tijdens iedere performance per slachtoffer een streepje aangebracht. Ieder streepje staat voor een leven. Inmiddels zijn er meer dan 70.000. Het Monument groeit nog iedere dag.
“De installatie heeft een emotioneel effect op de toeschouwers. Het zijn een ontstellend aantal streepjes. Er blijft altijd iemand van de organisatie bij het monument aanwezig voor mensen die willen praten. De streepjes zijn anoniem, maar in boeken geven we informatie over de slachtoffers.”
“Het woord ‘machteloos’ is het woord dat het vaakst valt. Maar ons collectief wil niet louter toeschouwer zijn. Zo onderzoekt architect Eric Vreedenburgh hoe er met respect kan worden bijgedragen, met inachtneming van alle beperkingen, aan de wederopbouw op een manier die bij de mensen en hun cultuur past.”
“Het Monument reist rond. Het stond in Den Haag, Den Bosch, Leeuwarden, Leuven en nu in Antwerpen. Het wordt steeds moeilijker om met mensen in Gaza te communiceren. Hun stem wordt steeds zwakker.”
“Gaza dreigt op dit moment zelfs vergeten te worden omdat alle aandacht gaat naar wat er in de rest van het Midden-Oosten aan het gebeuren is. Het is ontzettend belangrijk om het drama in herinnering te houden. Ook hierin kan de kunst een rol spelen.”
