Estlandse cellen huren is geen oplossing voor onze overvolle gevangenissen

Het is een beeld dat bijna uit een dystopische roman komt: Belgische gevangenen die op het vliegtuig worden gezet naar de Baltische staten omdat onze gevangenissen uit hun voegen barsten. De oplossing van ministers Kathleen Van Bossuyt (Justitie) en Annelies Verlinden (Binnenlandse Zaken) is even simpel als kortzichtig: we huren gewoon wat ruimte in het buitenland.

Het probleem van de overbevolking in onze gevangenissen is chronisch. Al jaren horen we kreten van cipiers, advocaten en mensenrechtenorganisaties over mensonwaardige toestanden. Matrassen op de grond, gebrek aan hygiëne en oplopende spanningen zijn de dagelijkse realiteit. Maar door cellen in Estland te huren, bestrijden we enkel een symptoom, niet de ziekte.

Waarom zijn die Estlandse cellen eigenlijk leeg?

Het is pijnlijk dat onze ministers naar Tallinn reizen en enkel de vierkante meters van de cellen opmeten. De echte vraag die ze hadden mogen stellen is: waarom heeft Estland cellen over, terwijl wij er tekortkomen? Het antwoord ligt niet in ‘meer cellen bouwen’, maar in een fundamenteel ander beleid dat de afgelopen decennia daar werd gevoerd.

Een gevangenis is vaak een dure hogeschool voor criminaliteit

Estland is erin geslaagd de gevangenispopulatie drastisch te verminderen. Dat deden ze niet door criminelen vrij spel te geven, maar door onder andere in te zetten op alternatieve straffen. Terwijl wij in België nog steeds te veel vasthouden aan de cel als het enige 'echte' instrument, begrijpen zij dat een gevangenis vaak een dure hogeschool voor criminaliteit is.

Preventie werkt beter dan opsluiting

De Estse aanpak focust op het aanpakken van de wortels van criminaliteit. Investeringen in onderwijs, jeugdzorg en geestelijke gezondheidszorg zorgen ervoor dat mensen minder snel in de marginaliteit belanden.

Estland zette ook sterk in op het vermijden van jeugdopsluiting. In 2024 meldde de publieke omroep dat er zelfs geen minderjarigen meer in Estse gevangenissen zaten, precies omdat men jongeren liever van het gevangenissysteem weghoudt via alternatieven en begeleiding.

In België besparen we vaak op precies die diensten die moeten voorkomen dat iemand het verkeerde pad opgaat

In België besparen we vaak op precies die diensten, die moeten voorkomen dat iemand het verkeerde pad opgaat. Dat is dweilen met de kraan open.

Bovendien zet Estland sterk in op bemiddeling en enkelbanden. Voor veel feiten is een opsluiting contraproductief: mensen verliezen hun job, hun woning en hun sociale netwerk. Wanneer ze vrijkomen, hebben ze niets meer en is de stap naar nieuwe feiten klein. Door mensen in de samenleving te houden onder strikte begeleiding, blijft de recidive veel lager.

Recht op rehabilitatie wordt geschonden

Het plan om gevangenen naar Estland te sturen, is ook juridisch en menselijk een risico. Het wettelijke doel van een straf is rehabilitatie. Hoe kan een gedetineerde zich voorbereiden op een terugkeer naar onze maatschappij als hij 1.500 kilometer verderop zit? Contact met familie en advocaten wordt vrijwel onmogelijk door de enorme afstand en de taalbarrière.

Het lijkt erop dat deze ministers vooral een snelle politieke overwinning willen boeken voor de camera's

Studies tonen keer op keer aan dat contact met de buitenwereld en de familie de belangrijkste factor is om na een straf niet opnieuw in de fout te gaan. Door gevangenen te exporteren, snijden we die banden door. We creëren een groep mensen die volledig ontworteld terugkomt. Dat brengt de veiligheid in onze eigen straten op lange termijn alleen maar in gevaar.

Peperdure vlucht vooruit

Laten we het ook over de centen hebben. Het huren van buitenlandse cellen is peperduur. Er moeten transporten worden geregeld, Belgisch personeel moet ter plaatse toezien op de naleving van onze wetgeving en de huurprijs per cel is niet mals. Dat geld zou veel beter geïnvesteerd worden in onze eigen justitie en in de uitbreiding van alternatieve strafmaatregelen.

De reis naar Estland had een leermoment kunnen zijn om te zien hoe een moderne staat criminaliteit beheersbaar kan maken

Het lijkt erop dat deze ministers vooral een snelle politieke overwinning willen boeken voor de camera's. "Kijk, we lossen de overbevolking op", klinkt het dan. Maar in werkelijkheid schuiven ze het probleem gewoon over de grens. Het is een brevet van onvermogen voor een land dat weigert te investeren in een modern, humaan en efficiënt justitiebeleid.

Justitie heeft nood aan visie, niet aan export

Wij hebben een fundamenteel ander beleid nodig. We moeten stoppen met het opsluiten van mensen met zware verslavingsproblemen of psychische aandoeningen in gewone gevangenissen. Zij horen thuis in de zorg, niet in een cel. Ook zogenaamde ‘mensen zonder papieren' en zónder strafblad horen daar niet opgesloten te worden. Dat alleen al zou de druk op onze gevangenissen spectaculair doen afnemen.

Volgens strafpleiter Walter Damen hebben “alle partijen die de laatste dertig jaar aan de macht zijn geweest gefaald”. Hij schat dat een op de vijf van de huidige gevangenen in België er echt thuishoort. 

De reis naar Estland had een leermoment kunnen zijn. Een kans om te zien hoe een moderne staat criminaliteit beheersbaar maakt door in te zetten op de mens achter de dader. In plaats daarvan waren Van Bossuyt en Verlinden op zoek naar een huurcontract. Dat is geen visie maar het faillissement van het Belgische gevangenisbeleid.