Canadese premier Carney geeft toe: "De wereldorde was een leugen"

Op 20 januari 2026 hield de Canadese premier Mark Carney een opmerkelijk toespraak op het World Economic Forum in Davos. Daar gaf hij toe dat de "internationale op regels gebaseerde orde" een fictie was die de Amerikaanse dominantie verborg. 

Zijn speech voor een publiek van staatslieden en CEO’s was niet het soort diplomatieke toespraken dat doorgaans te horen is op deze conclaven van de heersende klasse. Hij bracht een nuchtere boodschap: de oude aannames over Amerikaans leiderschap, voorspelbaarheid en liberaal multilateralisme zijn dood, en ze zullen niet terugkomen.

Sinds 2016 stelde een groot deel van de heersende elite in de wereld zichzelf gerust met de gedachte dat Donald Trump een tijdelijke afwijking was van het “normale” functioneren van het Amerikaanse kapitalisme en het imperialistische leiderschap. Ze waren ervan overtuigd dat hij en zijn politiek een anomalie vertegenwoordigden die snel genoeg zou voorbijgaan in een of twee verkiezingen. Die illusie is nu ingestort, en Carney vroeg iedereen om de feiten onder ogen te zien.

Strijd tussen twee facties

De kapitalistische klasse en haar partijdige politieke vertegenwoordigers binnen de Verenigde Staten zijn al jaren verdeeld over hoe te reageren op de langdurige crisis van winstgevendheid van het systeem en de opkomst van uitdagers zoals China. Eén factie gaf de voorkeur aan een voortzetting van door de VS geleide neoliberale globalisering, verankerd in vrijhandelsovereenkomsten zoals NAFTA, multilaterale instellingen zoals de WTO en het IMF, en de projectie van Amerikaanse macht naast partners via allianties zoals de NAVO.

De Trump-factie is erin geslaagd de meeste segmenten van de Amerikaanse kapitalistische klasse achter haar nieuwe strategie te krijgen

Een andere factie, die nationalisme en autoritarisme omarmt en meer bereid is om elke schijn van universele regels te laten varen, bracht de opvatting naar voren dat de dominantie van de VS alleen kon worden gered door over te stappen op economische oorlogsvoering, tarieven, sancties en brute kracht. 

Het verzekeren dat de macht van VS-bedrijven het wint van die van hun rivalen, zo betoogden zij, vereiste een terugkeer naar een imperialistische blokstrategie: het afbakenen van een door de VS gecontroleerde "invloedssfeer", zoals in de dagen van de Monroe-doctrine.

De Trump-factie is erin geslaagd de meeste segmenten van de Amerikaanse kapitalistische klasse achter haar nieuwe strategie voor het Amerikaanse imperialisme te krijgen. Dat succes werd aangetoond door Trumps zelf samengestelde lijst van VIP-gasten voor zijn tweede inauguratie in januari 2025, waaronder hightech-titanen zoals Mark Zuckerberg, Jeff Bezos, Sundar Pichai en Elon Musk

Trump heeft deze strategie niet uitgevonden, maar hij en de krachten rondom hem hebben haar geconsolideerd, er politieke uitdrukking aan gegeven en er een massale electorale basis omheen gemobiliseerd. Deze factie heeft gezegevierd en is erin geslaagd de meeste grote segmenten van de Amerikaanse kapitalistische klasse aan haar kant te krijgen.

Dit is geen beleidsfout maar de operationele logica van de dominante vleugel van het Amerikaanse kapitaal

Carney’s toespraak komt neer op een erkenning dat Trump en de factie van het kapitaal die hij vertegenwoordigt deze interne strijd binnen de Amerikaanse heersende klasse beslissend hebben gewonnen, en dat hun overwinning gevolgen heeft voor de hele wereld.

Economische integratie wordt nu expliciet ondergeschikt gemaakt aan geopolitieke rivaliteit en binnenlandse politieke berekeningen. Bondgenoten worden behandeld als vervangbaar, instellingen als inwisselbaar, en overeenkomsten als bindend zolang ze het onmiddellijke Amerikaanse voordeel dienen. Dit is geen beleidsfout, het is vandaag de dag de operationele logica van de dominante vleugel van het Amerikaanse kapitaal.

Aangename fictie

Ongetwijfeld zullen de opmerkingen van de Canadese leider worden herinnerd als het moment waarop de juniorpartners van het Amerikaanse imperialisme wakker werden voor een realiteit waarin de ontwikkelingslanden en gekoloniseerde landen van de wereld al decennia leven.

Verre van de gebruikelijke gemeenplaatsen over de "op regels gebaseerde orde", verklaarde Carney ronduit dat de oude architectuur van door de VS geleid multilateralisme – ooit door leiders zoals hijzelf geprezen als de waarborg van stabiliteit – uit elkaar wordt gescheurd onder de druk van rivaliteit tussen grootmachten, economische dwang en unilaterale agressie.

Wat Carney’s tussenkomst in Davos zo betekenisvol maakt, is dat ze twee belangrijke bekentenissen weerspiegelt. Ten eerste is het uitzetten van Trumpisme niet langer een levensvatbare strategie voor de andere geavanceerde kapitalistische machten. Zelfs als de individuele persoonlijkheden in Washington kunnen veranderen, is de krachtsverhouding binnen het Amerikaanse kapitalisme verschoven. Het overwicht ligt nu bij degenen die permanent economisch conflict, verhoogde militarisering en unilateraal handelen zien als voorkeurs­tactieken.

“Wij wisten dat het verhaal over de internationale op regels gebaseerde orde gedeeltelijk vals was”

Ten tweede was het begrip van globalisering via vrijhandel als een gezamenlijk internationaal project onder Amerikaans leiderschap met win-winsituaties voor alle landen nooit waar. Politieke leiders in Canada en Europa wisten dat al die tijd. Dat was gewoon een ‘aangename fictie’, zoals Carney het noemde.

De Canadese premier sprak met een openhartigheid die ongebruikelijk is voor een westerse leider: “Wij wisten dat het verhaal over de internationale op regels gebaseerde orde gedeeltelijk vals was, dat de sterksten zichzelf zouden vrijstellen wanneer het hen uitkwam en dat handelsregels asymmetrisch werden gehandhaafd. En wij wisten dat het internationaal recht met wisselende strengheid werd toegepast, afhankelijk van de identiteit van de beschuldigde of het slachtoffer.”

Maar, zei hij, “deze fictie was nuttig” voor kapitalisten elders. “Amerikaanse hegemonie (…) hielp publieke goederen te leveren: open zeeroutes, een stabiel financieel systeem, collectieve veiligheid en steun voor kaders om geschillen op te lossen.” 

De naoorlogse orde was altijd al een fictie die in stand werd gehouden door de dominantie van het Amerikaanse kapitalisme

Aan dit alles lag de onuitgesproken en slechts af en toe ingezette dreiging van Amerikaanse macht ten grondslag, maar de kapitalisten van de wereld hielden de leugen in stand omdat zij ervan profiteerden, hun winsten, welvaart en veiligheid waren gegarandeerd. 

“Wij namen deel aan de rituelen,” gaf Carney toe, “en wij vermeden grotendeels om de verschillen tussen retoriek en realiteit aan te kaarten”. Maar met de verschuiving van klassenkrachten in de VS en het nastreven van een nieuwe imperiale strategie, zegt Carney tegen kapitalisten elders dat zij hun ogen moeten openen voor wat afhankelijkheid van het door de VS geleide systeem hun bracht: “Je kunt niet leven binnen de leugen van wederzijds voordeel door integratie wanneer integratie de bron van je onderwerping wordt.”

De deal werkt niet meer

Carney’s retoriek legt bloot wat marxisten en progressieven al decennia zeggen: de naoorlogse orde na de Tweede Wereldoorlog was altijd al een fictie die in stand werd gehouden door de dominantie van het Amerikaanse kapitalisme, geen oprecht egalitair systeem van mondiaal bestuur. Het dichtst dat de wereld daar ooit bij kwam, was de antifascistische samenwerking in oorlogstijd tussen de VS, de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië en de overige geallieerden, maar die werd gesaboteerd ten gunste van de Koude Oorlog. 

Wat daarna kwam, was een regeling die voordelen voor Amerikaanse bedrijven en banken vastlegde, terwijl er nog steeds volop kansen bleven voor de kapitalisten van andere landen om ook voordelen te oogsten. Echter: “Deze deal werkt niet langer,” zei Carney.

Zijn toespraak is een laattijdige bekentenis dat financiële en militaire macht altijd de fundamenten van het kapitalisme zijn geweest

Zijn toespraak weerspiegelt het dilemma waarmee een elite wordt geconfronteerd die vastzit tussen loyaliteit aan een instortend kader en de noodzaak zich aan te passen aan een wereld waarin het Amerikaanse kapitalisme niet langer voorspelbaar leiderschap biedt, maar enkel eisen tot conformiteit en gehoorzaamheid.

Voor de arbeidersklasse – in de VS en wereldwijd – ligt de betekenis van dit moment in wat Carney over het systeem zelf heeft onthuld. Het zijn arbeiders, samen met arme landen en ontwikkelingslanden, die de kosten droegen van economische schokken, privatisering, bezuinigingen en oorlogen tijdens het tijdperk van globalisering. Zij wisten dat allang, maar nu geeft een vertegenwoordiger van de heersende klasse het toe.

Carney’s toespraak is een laattijdige bekentenis dat financiële en militaire macht, en niet abstracte principes van vrijheid of democratie, altijd de fundamenten van internationale betrekkingen onder het kapitalisme zijn geweest. Het laat zien dat de oude stabiliserende mythes die door mainstreampolitici en de bedrijfsmedia werden verkocht, niet langer standhouden. “Nostalgie is geen strategie”, zoals hij zei.

De toekomst zal niet worden gevormd door een terugkeer naar een mythische orde, maar door strijd over hoe macht, hulpbronnen en soevereiniteit worden verdeeld – een strijd waarin de arbeidersklasse op haar eigen belangen moet aandringen in plaats van achter de illusies van een eliteconsensus aan te lopen. 

De werkende mensen moeten vechten voor een nieuwe orde die gebouwd is op solidariteit, vrede en democratische controle over de economie

Dit is de gevolgtrekking die Carney niet aanraakt. Zijn toespraak gaat nergens in tegen het systeem dat de macht in handen van bedrijven concentreerde, lang voordat Trump ten tonele verscheen. Zijn eerlijkheid, hoe onbedoeld die ook mag zijn, ontkracht echter wel de mythes die de kapitalistische globalisering in stand hielden. 

De vraag is nu niet of de oude orde kan worden hersteld, maar of werkende mensen zich zullen organiseren om te vechten voor een nieuwe orde. Een orde die niet is gebouwd op imperialistische dominantie en kapitalistische concurrentie, maar op solidariteit, vrede en democratische controle over de economie.

De video hieronder bevat de integrale toespraak van de Canadese premier in Davos. 

Dit artikel verscheen eerder op People’s World. 

Afbeelding