Is Trump een fascist?
Met het woord ‘fascist’ of ‘fascisme’ moet je uiteraard niet licht omgaan. Om te kijken of het woord hier bij Trump op zijn plaats is, overlopen we negen kenmerken van het historische fascisme van Hitler en Mussolini en kijken we of en waar er vandaag parallellen zijn met het beleid van Trump.[1] Zo kan de lezer zelf een onderbouwd oordeel vellen.
1. Oorlog en imperialisme
Mussolini noemde pacifisme zwak en oorlog edel en moedig. Imperialistische expansie moest het ‘Romeinse’ verleden herstellen. Daarnaast was ‘Lebensraum’ de kern van de nationaalsocialistische ideologie van Hitler: buitenlandse gebieden moesten veroverd worden om zich economisch te kunnen voeden en als grootmacht te groeien.
Beide maakten van hun staten agressieve expansiemachten en oorlogsmachines, met de bekende gevolgen.
Iets gelijkaardigs zien we vandaag bij de VS. Op het wereldtoneel verliest deze grootmacht zijn overheersende positie, vooral ten opzichte van China, waarvan het momenteel economisch te afhankelijk van is. Trump wil dat keren en de oppermacht herstellen.
De Lebensraum van Trump gaat in de richting van Venezuela, Groenland, het Panamakanaal en zelfs Canada
Om zich beter te kunnen voorbereiden op een toekomstige oorlog met China is de controle over de westerse hemisfeer essentieel en moet China uit die regio geweerd worden. Daarom gaat zijn Lebensraum in de richting van Venezuela, Groenland, het Panamakanaal en zelfs Canada.
Trump heeft begin januari opgeroepen om het defensiebudget volgend jaar met liefst 50 procent te verhogen. Zijn militaire middelen wil hij ook enkel nog inzetten voor eigen belang, dat wil zeggen om de VS sterker te maken.
Dat is de reden waarom hij de NAVO-bondgenoten geduwd heeft richting 5 procent van hun bnp, en zij hebben dat slaafs gevolgd. Dat is ook de reden waarom hij zo snel mogelijk de oorlog in Oekraïne beëindigen.
Zijn nieuwe kabinet zit vol oorlogszuchtige figuren. In zijn eerste ambtstermijn trok Trump de VS al terug uit wapenbeheersingsverdragen zoals het Verdrag inzake kernwapens voor de middellange afstand. Hij zal ook het New Startverdrag, dat langeafstandsraketten beperkt en in 2026 afloopt, hoogstwaarschijnlijk niet vernieuwen. Bij het begin van zijn nieuwe ambtstermijn lanceerde hij een nieuwe Star Wars, wat neerkomt op een grootschalige uitbreiding van de nucleaire capaciteiten, ter waarde van meer dan 1.000 miljard dollar.
2. Sociaal Darwinisme
Het Italiaanse fascisme omarmde het idee dat geweld de sterksten naar voren brengt, bij individuen én naties. Het was een vulgarisering van Nietzsche: ‘natuurlijke leiders’ zouden bestaan en het best geschikt zijn om te heersen.
Hitler werkte met gelijkaardige denkbeelden: de strijd tussen rassen zou natuurlijk en noodzakelijk zijn, waarin ‘sterke’ rassen de ‘zwakke’ moesten overheersen of uitroeien. Duitsland zou als sterk land recht hebben op expansie, Lebensraum, ten koste van ‘minderwaardige’ volkeren in Oost-Europa.
In zijn wereldbeeld is er geen ruimte voor empathie, of internationaal recht, enkel voor de triomf van de sterkste
Trump hamert erop dat de wereld een keiharde competitie is, in zaken en politiek. Hij prijst leiders die macht en dominantie uitstralen, zoals Poetin of Kim Jong-un. Regeringsleiders die niet naar zijn pijpen dansen bedreigt hij en desnoods kidnapt hij ze, zoals hij deed met president Maduro.
Zijn ethos draait om winnen en domineren. In zijn wereldbeeld is er geen ruimte voor empathie, of internationaal recht, enkel voor de triomf van de sterkste.
3. Militarisme
Een ander kenmerk van het fascisme is militarisme. Twee jaar voor Mussolini de macht greep, telden zijn Zwarthemden 200.000 leden. Bij Hitlers machtsovername in 1933 kon hij rekenen op 400.000 Bruinhemden.
In de VS tellen paramilitaire groepen momenteel zo’n 50.000 leden: vooral blanke supremacisten, rechtsextremisten en neofascisten. Sommige hebben zware wapens. Ze gebruiken geregeld geweld tegen demonstranten, wat doet denken aan de knokploegen uit de jaren dertig.
Trump heeft al in minstens vijf steden federale troepen gemobiliseerd en is van plan om dit nog uit te breiden. Zijn brutaal en provocerend taalgebruik stimuleert een cultus van geweld. In 2016 zei hij: "Ik zou midden op Fifth Avenue kunnen staan en iemand neerschieten, en ik zou geen kiezers verliezen”.
4. Ultranationalisme en witte suprematie
De nazi’s verhieven de ‘Arische’ mens tot toppunt van beschaving en bestempelden groepen zoals Joden, Roma, Slavische mensen en mensen van Afrikaanse afkomst als inferieur of zelfs niet-menselijk. Die raciale hiërarchie mondde uit in vervolging en massamoord tijdens de Holocaust. Mussolini nam, onder invloed van nazi-Duitsland, witte supremacistische ideeën over.
Het ontmenselijken van gekleurde immigranten zien we ook regelmatig terug in de toespraken van Trump. Hij schetst moslims en Latijns-Amerikaanse migranten als een bedreiging, omarmt anti-zwarte stereotypen en suggereert dat gekleurde vrouwen die hem bekritiseren geen echte Amerikanen zijn. Ook wil hij mensen uit bepaalde landen met een moslimmeerderheid weren.
Op migranten worden heuse klopjachten en razzia’s georganiseerd
Zo wakkert hij gewelddadige onderdrukking van minderheden aan. Bovendien maakte hij herhaaldelijk blanke supremacisten en andere neofascisten zoals de Proud Boys het hof.
Trump heeft de grootste massadeportatie van mensen zonder papieren in de VS-geschiedenis aangekondigd en maakt daar ook werk van. Op migranten worden heuse klopjachten en razzia’s georganiseerd door ICE, de Amerikaanse immigratie- en grenspolitie. Daarbij wordt grof geweld niet geschuwd. Beelden van de moord op een vrouw door zo’n ‘arrestatieteam’ gingen op 8 januari viraal.
Trump sloot met de autocratische president Nayib Bukele van El Salvador een deal. Daarbij worden in de VS opgepakte migranten gedeporteerd naar de grote gevangenis CECOT in El Salvador, die bekend staat om extreme, mensonwaardige omstandigheden. Hij is ook van plan om aan de zuidgrens enorme detentiekampen te bouwen en de muur met Mexico af te werken.
5. Personencultus en massahysterie
Onder Hitler en Mussolini waren personencultus en massahysterie cruciaal om macht te verstevigen en de bevolking te mobiliseren. Hitler werd via het Führerprincipe opgevoerd als onfeilbare leider en middelpunt van volk en natie, en Mussolini cultiveerde een imago van onfeilbare kracht en mannelijke vitaliteit. Met massabijeenkomsten en het toneel van ‘sterk leiderschap’ versterkten zij hun dictaturen.
Trump presenteert zich als de “redder” van de VS, die het land beschermt tegen “radicale linkse” politici, “globalisten” en buitenlandse invloeden. Hij noemt zichzelf de “uitverkorene”.
De rally’s van Trump draaien om zijn persoon en benadrukken de band met zijn volgers
Hij eist onvoorwaardelijke loyaliteit, en krijgt die ook. Bijna twee derde van zijn aanhangers steunt hem fanatiek. Driekwart van zijn achterban aanvaardde dat de verkiezingen van 2020 gestolen waren.
Zijn rally’s draaien om hem als persoon en benadrukken de band met zijn volgers. MAGA-petjes, vlaggen en memorabilia versterken die persoonlijke toewijding.
6. Fake news en samenzweringstheorieën
Fascisten begrepen als geen ander dat de herhaling van een grote leugen uiteindelijk tot acceptatie leidt. Propaganda en anti-intellectualisme waren de fundamenten van de nazi- en fascistische regimes. Ze controleerden de informatievoorziening om elke vorm van kritiek te smoren.
Sinds Trump president werd in 2016 spreekt men van het post-truth tijdperk. In zijn eerste ambtstermijn verspreidde hij dagelijks gemiddeld meer dan zeven leugens of misleidende beweringen.
In zijn eerste ambtstermijn verspreidde hij dagelijks gemiddeld meer dan zeven leugens of misleidende beweringen
Hij speelt ook met samenzweringstheorieën, zoals QAnon, dat elites van een wereldwijd pedofilienetwerk beschuldigt. Een groot deel van zijn achterban gelooft dat, en Trump noemde QAnon-aanhangers “mensen die van ons land houden”.
Voor zijn leugens kan Trump onder meer rekenen op X van Elon Musk. Trump heeft er 109 miljoen volgers en op zijn eigen platform Truth Social heeft hij 11 miljoen volgers. Daarnaast kan Trump steunen op Fox News, een van de invloedrijkste en meest bekeken tv-kanalen in de VS.
7. Uitschakelen van tegenstanders en oppositie
Hitler en Mussolini maakten effectief oppositie onmogelijk. Hitler zette SA en later SS in om tegenstanders te intimideren, mishandelen of te vermoorden. Mussolini’s knokploegen vielen socialisten en communisten aan, bestormden vakbondsbijeenkomsten, verwoestten redacties en pleegden moordaanslagen. Democratische structuren werden afgebroken via wetten en decreten. De pers werd gecontroleerd en kritiek verboden.
Sinds zijn terugkeer in het Witte Huis proberen Trump en zijn team de staat en het publieke debat strakker te sturen. Tegen bekende tegenstanders, waaronder een procureur generaal en een voormalige directeur van het FBI, opende hij rechtszaken. Tegelijk zet hij de pers onder druk met agressieve smaadprocedures en torenhoge schadeclaims.
In het Pentagon en in de inlichtingendiensten vonden zuiveringen plaats
Om ongestoord te regeren heeft hij de top van de overheid gezuiverd. Alle ambtenaren worden gescreend op loyaliteit en onder leiding van Musk zijn tienduizenden ambtenaren ontslagen. Ook in het Pentagon en in de inlichtingendiensten vonden zuiveringen plaats.
Universiteiten worden aan banden gelegd via bevriezingen of inperkingen van federale geldstromen en subsidievoorwaarden. En op langere termijn verankert Trump zijn koers via het versneld benoemen van ideologisch gelijkgestemde federale rechters met levenslang mandaat.
8. Anticommunisme
Hitler en Mussolini waren uitgesproken anticommunistisch. Dat was de kern van hun ideologie en strategie. Onder Hitler gingen communisten vroeg naar concentratiekampen, en Mussolini’s Zwarthemden vielen communistische en socialistische organisaties regelmatig aan.
Hitlers buitenlandse agressie richtte zich vooral tegen de Sovjet-Unie. Operatie Barbarossa werd gezien als kruistocht tegen het bolsjewisme, met enorme aantallen slachtoffers: 27 miljoen Sovjetburgers en 3 tot 4 miljoen Duitse soldaten.
Trump keert zich geregeld tegen “het communisme” en gebruikt het woord om politieke tegenstanders te brandmerken
Trump keert zich geregeld tegen “het communisme” en gebruikt het woord om politieke tegenstanders te brandmerken. Strijd tegen “tirannie in het buitenland” is volgens hem zinloos zolang marxisten in eigen land niet verslagen zijn.
Hij viseert vooral Venezuela, Cuba en China. In zijn vorige ambtstermijn werden die landen al hard aangepakt, en sinds de kidnapping van Maduro zitten we nu in een hogere versnelling. Naast deze drie landen worden nu ook Colombia en Mexico, twee landen met een linkse president, geviseerd.
9. Steun van grootkapitaal
De Führer en Il Duce kregen aanzienlijke steun uit het bedrijfsleven. Dat hielp bij hun opkomst en bij de consolidatie van hun regimes. Na de mislukte putsch van 1923 had Hitlers partij nog weinig aanhang, maar gaandeweg kreeg hij stevige financiële steun van de economische elite, waardoor hij zijn partijapparaat kon uitbouwen.
Die elite zocht een alternatief voor socialisme en communisme, dat haar belangen bedreigde.
Topfiguren uit het zakenleven verleenden Hitler ook raad en bijstand om zijn partij “in de juiste richting” te sturen en “geschikt te maken om regeringsverantwoordelijkheid te nemen”. Een gelijkaardig verhaal speelde in Italië onder Mussolini.
Bij de inauguratie van Trumps tweede ambtstermijn waren de drie rijkste mensen van de planeet prominent aanwezig
Bij de inauguratie van Trumps tweede ambtstermijn waren de drie rijkste mensen van de planeet - Elon Musk, Jeff Bezos en Mark Zuckerberg – prominent aanwezig. Hij krijgt onder andere steun van Stephen Schwarzman, de CEO van ’s werelds grootste investeringsbedrijf en van John Paulson, een bekende hefboomfondsbeheerder.
Fascist?
Aan de lezer is het nu om te oordelen of en in welke mate Trump als fascist kan worden beschouwd.
Hou daarbij twee dingen in het achterhoofd. In Duitsland en Italië was fascisme het eindstadium van een lang proces van toenemende fascisering, of ‘sluipend fascisme’. Wat vandaag niet is, kan er morgen wel zijn. Daarnaast worden, gezien de kwalijke gevolgen uit het verleden, fascistische overtuigingen vaak verhuld of gecamoufleerd.
De hoogste generaal onder Trump, noemt zijn voormalige president een “fascist in hart en nieren” en een “gevaarlijke” bedreiging
Toch zijn er wel voorbeelden van vooraanstaande personen die het expliciet benoemen. Zo noemde Mark Milley, de hoogste generaal onder Trump, zijn voormalige president een “fascist in hart en nieren” en een “gevaarlijke” bedreiging.
Hoe men het ook benoemt: Trumps opmars toont dat een charismatische, sluwe extreemrechtse figuur de macht kan grijpen in de laatste overgebleven supermacht. Hij is erin geslaagd om zijn aanhang te consolideren en hij kan enorme federale bevoegdheden inzetten voor kwaadaardige doeleinden.
Er is nog een pijnlijke historische parallel. Hitler kon zijn veroveringstocht beginnen in Europa omdat de geallieerden hem in het begin lieten begaan. Vandaag zien we in Europa een gelijkaardige passieve en afwachtende houding. Ze hebben blijkbaar niet veel geleerd uit de geschiedenis.
Dit is een grondig herwerkte versie van een eerder artikel, toen Trump nog aan zijn tweede ambtstermijn moest beginnen.
Lees ook:
Wat iedereen moet weten over de opkomst van extreemrechts vandaag en in de jaren dertig
Note:
[1] We baseren ons daarvoor op Dimaggio A., Rising Fascism in America. It Can Happen Here, New York 2022, p. 13-19.
