De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.
Ook lezen is Palestijns activisme
Veel discussies van de voorbije twee jaar in artistieke en culturele kringen zochten een antwoord op de vraag: wat te doen? Hoe kunnen we solidair zijn met de Palestijnen? Welke vorm van actie en van activisme kunnen we hanteren?
Manifesteren, vlaggen uithangen, debatten organiseren, petities tekenen, universiteiten bezetten, samenwerkingen met Israël aanklagen, Israëlische producten boycotten, ...
Het vlindereffect van lezen
Lezen stond niet onmiddellijk hoog op dat lijstje van mogelijke activiteiten. Onterecht. Het kan vreemd klinken, maar een van de meest zinnige dingen die we – en niet alleen de cultuurwerkers – op dit ogenblik vanop een afstand kunnen doen, is ‘lezen’, letterlijk: ons bezighouden met Palestijnse romans, gedichten en theaterstukken.
In 2007, een jaar voor zijn dood, schreef de Palestijnse dichter Mahmoud Darwish de volgende verzen: "Maar waar gaan we naartoe en/ waar komen we vandaan? We zijn de bewoners/ van deze lange weg naar een doel/ dat maar één naam heeft: Waar? "
Het zijn regels uit de dichtbundel Vlindereffect, die dit jaar in het Nederlands verscheen. Ze hebben de voorbije twee decennia alleen maar aan kracht gewonnen. De cruciale vraag is inderdaad: Waar?
Het is immers verre van denkbeeldig dat Palestina vooral in zijn culturele en artistieke expressie zal overleven. Dat gebeurt de facto al in de diaspora. En met de vernieling van Gaza, de agressieve kolonisering van de Westelijke Jordaanoever en de voortschrijdende verbrokkeling van de Palestijnse samenleving is de droom van een eigen staat een politieke nachtmerrie geworden.
We zijn hier in de Lage Landen niet of nauwelijks vertrouwd met de Arabische en minder nog met de Palestijnse literatuur. Dat is vreemd, gezien het grote economische en geopolitieke belang van de regio sinds de Tweede Wereldoorlog.
We zijn in de Lage Landen niet of nauwelijks vertrouwd met de Arabische en Palestijnse literatuur
Maar de gezamenlijke geschiedenis gaat nog veel verder terug: het godsdienstige conflict met de islam vanaf de zevende eeuw, de islamitische verovering van Spanje, het multiculturele experiment van Andalusië, de kruistochten, de reconquista, de rol die Arabische teksten, vertalingen, ontdekkingen en wetenschappen hebben gespeeld in de voorbereiding van de Italiaanse Renaissance. In de late middeleeuwen was het Arabisch een taal waarin geleerden met elkaar communiceerden.
Om de vogelvlucht door de geschiedenis even verder te zetten: de Europese koloniale overheersing van het Midden-Oosten vanaf het begin van de negentiende tot het midden van de twintigste eeuw, het Israëlisch-Palestijns conflict, de oliecrisis in de jaren zeventig, de Noord-Afrikaanse migratie, de Iraanse revolutie, de Iraans-Iraakse oorlog, het fundamentalisme, de Golfoorlog, 9/11 en het terrorisme, Al Qaeda, de Amerikaanse invasie in Irak, de Arabische Lente, de burgeroorlog in Syrië, Isis en het kalifaat, de ingrijpende ontwikkelingen sinds 7 oktober 2023, ... dat alles heeft de Arabische wereld in het centrum van de westerse media-aandacht gerukt.
Toch blijven veel vooroordelen bestaan. In het beste geval grijpen we voor een begrip van de regio naar journalistieke analyses. Dat ook literatuur ons iets wezenlijks zou kunnen leren over het Midden-Oosten en zijn bewoners, dringt gezien de geringe aandacht en het kleine aantal vertalingen blijkbaar niet echt door.
Laat duidelijk zijn dat er veel waardevolle journalistieke analyses geschreven worden. Toch zijn het gedichten, verhalen, romans, theaterstukken die de meest intense en authentieke uitdrukking geven aan de complexe en traumatische Palestijnse ervaringen.
Zij vertellen de geschiedenis van de ballingschap, de bezetting en de strijd om bevrijding, maar ook van het dagelijkse bestaan, van een leefwereld die niet alleen bepaald wordt door het fysieke en symbolische geweld van de vijand, maar ook door conflicten die gelieerd zijn aan de Arabische en Palestijnse samenleving zelf en voortkomen uit de kwesties van gender, generatie, religie en traditie.
De erfenis van de Europese koloniale bemoeienis heeft de regio volledig omgeploegd en ontwricht
De erfenis van de Europese koloniale bemoeienis, de cruciale geografische ligging, de olie en de petrodollar, de gespannen relatie met Israël, het autoritarisme, het fundamentalisme, het sektarisme, het traditionalisme, de inmenging van de internationale grootmachten, de interne conflicten ... hebben de regio politiek, economisch en sociocultureel volledig omgeploegd en ontwricht.
Desondanks, of misschien precies daarom, is er een rijke artistieke, literaire, theatrale, cinematografische, beeldende uitdrukking ontstaan die zich rijkelijk in de diaspora vertakt. Gebrek aan inzicht in die geschiedenis is in veel westerse berichtgeving aan de orde van de dag. Niet in de laatste plaats omdat er, zoals gezegd, weinig is vertaald.
Maar het lijkt erop dat dat argument steeds minder kan worden gebruikt. Zowel in Vlaanderen als in Nederland zijn recent een aantal initiatieven genomen om de Arabische, in casu de Palestijnse, literatuur onder de aandacht te brengen.
Palestine Hope Foundation, Jurgen Maas, Bebuquin, Moussem ...
In samenwerking met de Hope Foundation, die al dertig jaar kunst onderwijst aan kinderen in Gaza, heeft Uitgeverij Jurgen Maas een reeks opgezet rond literatuur uit Gaza.
De bedoeling is om in de loop van de volgende jaren in samenwerking met vertalers en specialisten ter plekke een vijftal romans en verhalenbundels uit Gaza in het Nederlands te vertalen. Inmiddels verschenen er twee: Een tuin van verloren benen van Mahmoud Jouda en De man die achteromkeek van Amer Almassri.
Bij Jurgen Maas verschenen inmiddels ook twee klassiekers uit de Palestijnse literatuur: de roman Mannen in de zon van Ghassan Kanafani en de dichtbundel Vlindereffect van Mahmoud Darwish.
In Vlaanderen startte enkele jaren geleden een samenwerking tussen Uitgeverij Bebuquin en het nomadisch kunstencentrum Moussem om Arabische theaterteksten in het Nederlands te vertalen.
Inmiddels verschenen Rituelen, tekenen en veranderingen van de Syrische theaterauteur Sad’ Allah Wannous, De dictator van de Libanese toneelschrijver en journalist Issam Mahfouz, Kop dicht en graven van de Libanese Hala Moughanie, Geiten van de Syrische film- en theatermaakster Liwaa Yazji, Ik herinner het mij niet meer van de Syrische schrijver en regisseur Waël Ali en Abu Hayyan Al-Tawhidi van de Marokkaanse theatermaker Tayeb Saddiki.
Bebuquin zet dit initiatief rond Arabisch repertoire verder, nu in samenwerking met Mint Arts Platform, met de recente uitgave van drie stukken van een jonge generatie Palestijnse theaterauteurs: Vuurwerk van Dalia Taha, Yes Daddy van Bashar Murkus en Dit is NIET wat ik je wil vertellen van Rimah Jabr.
Arabische, Palestijnse literatuur, toneel, poëzie ...
Hoe onderling verschillend ook, deze romans, toneelstukken en poëzie hebben met elkaar gemeen dat ze een beeld geven van de Arabische - en meer specifiek de Palestijnse - samenleving die ver voorbij de clichés van slachtofferschap, terroristisch ressentiment, religieus fundamentalisme en traditionalisme ligt, maar een veel complexer, diverser, menselijker en dus intrigerender panorama schetst.
En dat in uiteenlopende artistieke vormen, van realistisch over surrealistisch tot absurd, en in verschillende toonaarden, van poëtisch en ontroerend tot cynisch en zelfkritisch. De schrijvers creëren beelden, personages en verhalen die niet eenduidig of zwart/wit zijn en literaire condensaties worden van ervaringen, drama’s en trauma’s die zowel individueel als collectief zijn.
Zo confronteert Bashar Murkus in zijn toneelstuk Yes Daddy een oudere man met een jonge homoseksuele callboy – op zich al een ongemakkelijk en provocerend thema in een traditioneel Arabische context. De oude man is dementerend en ziet de callboy bij momenten als zijn zoon aan in wat lijkt op een familiale afrekening.
Hij verzint zijn verleden meer dan hij het zich herinnert. Of doet hij alsof en wil hij niet onder ogen zien dat hij zijn zoon als kind heeft misbruikt? Of is uiteindelijk alles alleen maar een erotisch rollenspel tussen slachtoffer en beul?
Deze teksten geven een beeld van de Palestijnse samenleving, ver voorbij de clichés van slachtofferschap
Het is een verwarrend en ontwrichtend universum dat Murkus oproept met voortdurend verschuivende machtsposities, fysiek en psychologisch geweld, wederzijdse emotionele manipulatie en gelogen herinneringen. Een spel met feit en fictie, met waarheidsclaims die over elkaar heen schuiven en elkaar tegenspreken.
Het ‘spelen van een rol’ staat centraal in Yes Daddy met het omwisselen van seksuele, generationele en genderidentiteiten. Gaat het om een bevrijdend ‘spelen’? Om het onderzoeken of creëren van alternatieve subjectposities? De verbeelding – hoe wreed ook – als een manier om met een nog wredere werkelijkheid om te gaan? De mogelijkheid om een ander verhaal te vertellen?
Thema’s als trauma, herinnering, ontkenning, herschrijving van het verleden, wisseling van rollen, ... zijn niet alleen subjectieve ervaringen, maar hebben in deze stukken ook een politieke resonantie, zonder expliciet over ‘het conflict’ te gaan.
Soms is de relatie met de werkelijkheid zeer nadrukkelijk. Dat is het geval in de roman Een tuin voor verloren benen van Mahmoud Jouda. Hierin raakt de verteller geobsedeerd doordat de straten van Gaza zich in 2019 tijdens de zogenaamde wekelijks georganiseerde ‘Mars van de Terugkeer’ vullen met jonge mensen op krukken of in een rolstoel.
De verteller zoekt de verminkte demonstranten op om hun verhalen op te tekenen: “Ik kreeg het gevoel dat die gehandicapten mijn lot waren geworden, of misschien was ik hún lot wel geworden.” De roman is een lange keten van verhalen van in hoofdzaak jonge mannen wier lichamen werden verminkt door kogels van Israëlische soldaten. Het gaat bijna altijd om wonden die leiden tot een beenamputatie.
De protesterende jongeren herkennen de Israëlische soldaten en de soldaten kennen de Palestijnse jongeren bij naam. Een tuin van verloren benen probeert iets te zeggen over de complexe relatie tussen beiden, vooral vanuit het perspectief van de Palestijnse jongens voor wie de vrouwelijke Israëlische soldaten niet alleen de vijand zijn, maar ook een object van verlangen: “Haar borsten, die waren ingesnoerd door haar wapengordel, waren duidelijk te zien: groot en vol, als halve meloenen.”
Een lange keten van verhalen van jonge mannen wier lichamen werden verminkt door kogels van Israëlische soldaten
Die fascinatie heeft ook een donkere zijde. De roman begint niet toevallig met het verhaal van Ibrahim, die tijdens een mars door een vrouwelijke Israëlische sluipschutter ontmand werd nadat hij een obsceen gebaar in haar richting had gemaakt.
Mahmoud Jouda evoceert al dat geweld, al die ellende en al die verwarrende relaties in een zo nuchter mogelijk proza. Een van de slachtoffers zegt te willen worden benaderd met interesse, niet met medelijden. En misschien leent de literatuur zich daartoe beter dan de dagelijkse journalistieke berichtgeving?
Met Kop dicht en graven van Hala Moughanie zitten we nog een stap verder in de realiteit van de oorlog, of misschien zelfs een stap voorbij de concrete oorlog, in een visionaire wereld. Van een samenleving is geen sprake meer. Een vader, een moeder en een zoon - maar ook die relaties betekenen nauwelijks nog iets - overleven van wat ze vinden in een oorlogslandschap vol kraters.
Het ‘gezag’ wordt vertegenwoordigd door De ene en De andere, een Jansen-en-Janssen duo. Het stuk toont een post-apocalyptische wereld waarin de normale omgangsvormen en menselijke waarden enkel nog een vage herinnering zijn en alles koopwaar kan worden.
De dialogen zijn een grillige afwisseling van scherpe, semi-filosofische, absurde, banale, obscene, ... uitspraken. De taal is vervallen tot haar eigen parodie. De taalregisters hebben zich losgemaakt van de situaties waarin ze gebruikt worden of zijn volstrekt leeg geworden, zoals het administratieve en juridische discours van De ene en De andere.
Geen wonder dat er van individuen eigenlijk geen sprake is. De personages zijn de samenraapsels van wat ze tussen het puin vinden, ruïnes van wat ooit een mens geweest is.
De zoon verwoordt de existentiële leegte van zijn bestaan als volgt:
“Voor mij is de oorlog als een bom die me uiteengereten heeft, hier vanbinnen, en sindsdien zit er een gat in mijn buik. Het gat dat daar ligt, voor onze neus, heeft geluk. Het zit propvol. Het is tevreden met zijn vieze broeken, zijn plakkerige chocoladepapiertjes van tijdens de speeltijd, zijn gescheurde plastic zakken van de kruidenier, zijn rotte rundsdarmen. Maar het mijne, het gat in mijn eigen buik, dat is niet gevuld, nee."
"Ik ben een open gat dankzij die bom, die in mijn buik is afgegaan en me vanbinnen helemaal door elkaar heeft gegooid. Dus ben ik dakloos in mezelf. Ik verschuil me in mijn eigen buik, gewoon om te kunnen zeggen dat er toch iets in mij zit. Alleen maar om te kunnen zeggen dat ik geen leeg gat ben, kruip ik weg in mijn binnenste.”
De personages graven zich door de verschillende historische lagen van de Arabische beschaving heen en vallen uiteindelijk in een massagraf.
Het zijn beelden en verhalen die zich ver voorbij de kaders van de politieke journalistiek bewegen en alle middelen van de taal en de retoriek inzetten om ontzetting, geweld en onmenselijkheid vorm te geven en zo te bevechten met de kracht en de vrijheid van de literaire verbeelding.
De kortste weg naar een dieper menselijk begrijpen loopt misschien toch via de boekhandel.
Waël Ali. Ik herinner het mij niet meer. Moussem/Bebuquin, Antwerpen, 2019, 64 pp. Vertaling Lore Baeten
Amer Almassri. De man die achteromkeek. Verhalen uit Gaza. Uitgeverij Jurgen Maas, 2025, 120 pp. Vertaling Djûke Poppinga, voorwoord Ingrid Rollema, directeur van de Palestine Hope Foundation (zie de recensie)
Mahmoud Darwish. Het vlindereffect. Uitgeverij Jurgen Maas, Amsterdam, 2025, 162 pp. Vertaling en nawoord Richard van Leeuwen
Mahmoud Jouda. Een tuin voor verloren benen. Uitgeverij Jurgen Maas, Amsterdam, 2024, 156 pp. Vertaling Djûke Poppinga (zie de recensie)
Ghassan Kanafan. Mannen in de zon. Uitgeverij Jurgen Maas, Amsterdam, 2023, 111 pp. Vertaling en nawoord Djûke Poppinga (zie de recensie)
Issam Abdel-Masih Mahfouz. De dictator. Moussem/Bebuquin, Antwerpen, 2017, 82 pp. Vertaling Lore Baeten (zie de recensie)
Hala Moughanie, Kop dicht en graven. Moussem/Bebuquin/Toneelhuis, Antwerpen, 2017, 61 pp. Vertaling Erwin Mortier
Dalia Taha, Bashar Murkus, Rimah Jabr. Palestijns Theater. Hedendaagse teksten. Arabisch Repertoire Project, Mint Arts Platform/Bebuquin, Antwerpen, 2025, 144 pp. Vertaling Nisrine Mbarki Ben Ayad, Lore Baeten en Arjwan al Fayle. Voorwoord Najla Naklé-Cerruti.
Sa’d Allah Wannous. Rituelen, tekenen en veranderingen. Moussem/Bebuquin, Antwerpen, 2015, 160 pp. Vertaling Margriet Agricola en Helge Daniels
Liwaa Yazji. Geiten. Moussem/Bebuquin, Antwerpen, 2019, 208 pp. Vertaling Lore Baeten
Je vindt al onze boekrecensies van Uitgeverij Jurgen Maas hier.
Tip: bestel je boek bij je lokale boekhandel, niet bij de grote internetverkopers. Heb je geen boekhandel in de buurt, ook je krantenwinkel zit in het verdeelcircuit. Bestel het daar, dan heeft de kleine zelfstandige er ook wat aan.
