El Salvador opnieuw gemilitariseerd
El Salvador, een klein en dicht bevolkt land met 6,5 miljoen inwoners, waarvan meer dan 30 procent in armoede leeft, heeft een lange geschiedenis van repressief geweld en bloedige onderdrukking. In de jaren 90 leek die periode afgesloten te worden. Sinds de komst van president Bukele zijn de willekeurige opsluitingen en verdwijningen helaas terug van nog maar pas weg geweest.
Juan de la Cruz Hernández* is een Salvadoraanse sociaal en ecologisch activist. Door de dodelijke repressie van het regime van president Nayib Bukele leeft hij vandaag noodgedwongen in ballingschap. In België vertelt hij zijn verhaal, want, zo zegt hij “Europa weet nauwelijks wat er écht gebeurt in El Salvador”.
In Europa leeft een simpel beeld: El Salvador is een klein, gevaarlijk land waar een stoere president de drugsbendes heeft aangepakt. Klopt dat niet?
“Dat beeld is bijna volledig vals. El Salvador sloot in 1992 een vredesakkoord dat een bloedige burgeroorlog beëindigde. Een burgeroorlog van 72.000 doden, duizenden verminkten, duizenden verdwenen. Die oorlog werd bovendien stevig meegefinancierd door de Verenigde Staten."
"De akkoorden brachten iets historisch: demilitarisering, democratisering en de oprichting van nieuwe instellingen zoals een onafhankelijke politie en een constitutioneel hof. Maar de wonden van de oorlog - trauma's, armoede, ongelijkheid - zijn nooit echt goed verzorgd. De sociale en economische hervormingen bleven half afgewerkt.”
Na twintig jaar rechts bestuur kwam in 2009 de FMLN, de partij van de guerrilla, aan de macht. Was dat een keerpunt?
“Het was een doorbraak, maar een kwetsbare. De FMLN bestuurde onder zware sabotage van de traditionele elite, het Hooggerechtshof en van Washington. Toch kwamen er sociale programma’s, vooral in onderwijs en vrouwenrechten. Maar het neoliberale spoor - privatiseringen, dollarisering, ongelijkheid - bleef domineren in het economisch leven. De levensstandaard van mensen verbeterde niet echt en dan kwam de ontgoocheling, interne verdeeldheid, en daar sprong Bukele op.”
De mythe van Bukele
In Europa denkt men dat Bukele orde bracht in een land dat verlamd werd door bendes. Zijn die zogenaamde ‘maras’ echt de kern van het probleem?
“De ‘maras’ zijn vooral een VS-exportproduct. Salvadoranen zonder papieren die daar in bendes van drugscriminaliteit leefden, werden massaal gedeporteerd. Zij bouwden in El Salvador nieuwe structuren uit, in arme wijken, waar de staat afwezig was. Ze kregen territoriale controle en werden ingeschakeld in ‘narcomenudeo': de detailhandel van drugs."
"Belangrijk: bendes leerden al vroeg politiek spelen. Ze sloten deals met partijen, financierden lokale campagnes en kochten politici. Dat is geen complottheorie: er zijn meerdere rechtbankdossiers én diepgravende onderzoeken die dat aantonen.”
“In de afgelopen maanden zijn meerdere clandestiene begraafplaatsen ontdekt”
Maar Bukele leek een frisse wind: jong, modern, mediageniek. “Hij was jarenlang de communicator van de FMLN. Hij kent marketing en sociale media als geen ander. Als burgemeester van San Salvador werd al duidelijk dat hij nauwe afspraken had met grote bendeleiders. Onderzoeksredacties zoals die van El Faro hebben dat tot in detail blootgelegd: geheime ontmoetingen, gevangenisbezoeken, deals over electorale steun. Zijn imago van ‘bendeverdelger’ is een zorgvuldig geconstrueerd verzinsel.”
Een pandemie als generale repetitie voor dictatuur
Welke maatregelen maakten zijn machtsgreep mogelijk?
“Angst. De pandemie was zijn generale repetitie. Zes maanden lang zaten we onder een draconisch uitgaansverbod. Militaire patrouilles sleepten mensen van straat en stopten hen in geïmproviseerde detentiecentra. Er zijn talloze getuigenissen van marteling, honger en vernedering."
"En tegelijk strooide de overheid voedselpakketten uit, ‘migajas’: kruimels en cashbetalingen van 300 dollar. Niet alleen aan arme gezinnen, maar ook aan bendes, om ze rustig te houden. Dat is gedocumenteerd. Het was sociale controle vermomd als liefdadigheid.”
“Op 9 februari 2020 marcheerde hij met gewapende soldaten het parlement binnen. Een openlijke poging tot staatsgreep, in democratisch Europa ondenkbaar, maar bij ons gebeurde het gewoon."
"Na de parlementsverkiezingen van 2021 had zijn partij een absolute meerderheid en meteen daarna werd de constitutionele kamer afgezet, samen met de procureur-generaal. Vanaf dat moment had hij totale institutionele controle.”
Democratie uitgehold
Toch blijft het verhaal dat Bukele ‘democratisch’ herkozen is.
“Die herverkiezing is volgens zes artikelen in de grondwet verboden. Maar Bukele had intussen zijn eigen rechters benoemd, en die verklaarden plots dat herverkiezing wél mag. Bovendien wijzigde het regime het strafrecht: wie zich verzet tegen de kandidatuur van een politicus riskeert tot tien jaar cel. Er was dus geen vrije verkiezing. Punt.”
“Wie zich verzet tegen de kandidatuur van een politicus riskeert tot tien jaar cel”
En de opkomst?
“Ze lag onder 50 procent. Maar het regime presenteerde andere cijfers, ook over Bukele’s populariteit die zogezegd torenhoog zou zijn. In een land waar telefoons worden afgeluisterd en militairen overal staan, durf je niet eerlijk te antwoorden bij peilingen. In mei bleek uit onderzoek dat zes op de tien Salvadoranen bang zijn om kritiek op de president te uiten.”
Bukele pronkt met spectaculaire dalingen van het aantal moorden. Is dat dan niet waar?
“Het is show. Het aantal gevonden lichamen daalt omdat de bendes - in samenspraak met het regime - slachtoffers laten verdwijnen. Onderzoeken van El Faro tonen dat het regeringspact met de bendes gebaseerd is op één regel: ‘Geen lichaam, geen misdaad.’"
"Resultaat: het aantal vermisten stijgt explosief. In de afgelopen maanden zijn meerdere clandestiene begraafplaatsen ontdekt: in Nuevo Cuscatlán, San Bartolo, Nejapa, Chalchuapa en El Popa. Dat zijn massagraven.”
Ondertussen zitten 90.000 mensen vast.
“De gevangenispopulatie is nu de hoogste ter wereld per capita. De meesten hebben geen proces gehad, geen advocaat gezien, geen familiebezoek. Families moeten op eigen kosten voedselpakketten sturen, zonder te weten of die ooit aankomen. De gevangenissen zijn geprivatiseerde winstmachines waar ook Trump volkomen illegaal ongedocumenteerde mensen heen stuurt."
“Geen lichaam, geen misdaad, zo kan je het dodencijfer snel laten dalen”
"De nieuwe megagevangenissen functioneren als concentratiekampen. Minstens 500 mensen zijn er gestorven - zichtbaar uitgemergeld, met sporen van foltering. Dat is geen overdrijving: dit zijn gedocumenteerde feiten.”
Een nieuwe oligarchie
Wie verdient aan deze dictatuur?
“De oude oligarchie zwijgt uit angst. Hun huizen zijn doorzocht, eigendommen in beslag genomen. Maar tegelijk bouwt Bukele een nieuwe economische elite op: zijn eigen clan. Zij kopen kuststroken op, bossen, landbouwgrond, hele dorpen."
"De mijnbouwban van 2017 is opgeheven. Nu komt er een wet die exploratie én exploitatie opnieuw toelaat. De familie Bukele staat klaar om daar maximaal van te profiteren."
"Het bitcoinproject was hetzelfde: publiek geld dat verdween in een donkere portefeuille die onder controle staat van de president zelf. Ondertussen is de buitenlandse schuld boven 90 procent van het bbp gestegen en toch blijft het regime schulden maken. Maar publieke investeringen? Die zijn er nauwelijks.”
Oppositie onmogelijk
Is er nog verzet? Ondergronds? Clandestien?
“Verzet is bijna onmogelijk. Activisten, advocaten, journalisten en ex-politici zijn gevangengezet of gevlucht. De wet op ‘buitenlandse agenten’ criminaliseert mensenrechtenwerk, alsof het spionage is. NGO's worden weggepest door 'belastingen' van tot 30 procent op hun inkomsten. Organisaties die wat bij het regime gaan slijmen, kunnen dat percentage iets doen zakken."
"Daarnaast is het land volledig gemilitariseerd: 40.000 soldaten patrouilleren in de straten. Iedereen wordt gevolgd door camera’s, telefoons worden afgeluisterd. Een enkele tweet of WhatsApp-bericht kan genoeg zijn voor arrestatie."
“We roepen Europese en multilaterale instellingen op: kijk niet weg”
"Mensen willen wel mobiliseren, maar ze durven niet. Niemand wil eindigen in een van die kampen.”
Zijn er getuigen die de gruwel van binnenuit kunnen bevestigen?
“Enkele vrijgelatenen, zoals Fidel Zavala, hebben getuigd — en werden opnieuw opgepakt. De meest gedetailleerde getuigenissen komen eigenlijk van Venezolaanse gevangenen die na een diplomatieke deal zijn vrijgekomen. Vanuit Venezuela spreken ze openlijk over marteling, elektrische schokken, verstikking en systematische uithongering.”
“We willen geen nieuwe oorlog”
El Salvador kent een lange geschiedenis van clandestien verzet. Zal die traditie terugkeren?
“Dat willen we vermijden. Onze oorlog heeft ons verwoest - we willen geen nieuwe cyclus van geweld. Wat we vragen, is internationale druk en echte dialoog. Zoals in de jaren 80 buitenlandse solidariteit cruciaal was, zo hebben we dat nu opnieuw nodig."
"Maar met een gesloten civiele ruimte en censuur is dat moeilijk. Daarom roepen we Europese en multilaterale instellingen op: kijk niet weg. Help het Salvadoraanse volk om terug te keren naar vrede en democratie.”
We wensen je veel moed in deze moeilijke strijd
*: Dit is een schuilnaam, echte naam bekend bij de redactie
