Toga’s op straat: borrelnootjes voor Justitie, miljarden voor Defensie
Magistraten komen zelden op straat. Als ze dat toch doen dan wil dat zeggen dat het hen hoog zit. Afgelopen vrijdag 14 november was dat het geval. Zo’n 500 magistraten en justitiemedewerkers manifesteerden aan het Justitiepaleis in Brussel.
Ze protesteerden tegen onderfinanciering, falende ICT, pensioenhervorming, overbelasting en personeelstekorten. Ze vragen niet enkel meer middelen, maar ook een meer humane, transparante en burgergerichte justitie.
De beloften van minister Verlinden over maaltijdcheques en betere beveiliging worden door de actievoerders “borrelnootjes” genoemd, zeker als je het vergelijkt met de fors stijgende defensie-uitgaven. Hun boodschap was niet mis te verstaan: dit waait niet over. Zij zijn van plan om druk te blijven zetten voor een sterke rechterlijke macht.
Een continent met kapotte rechtbanken
En het is lang niet alleen in België dat het misloopt. Over heel Europa kraakt justitie in haar voegen: te weinig geld, te weinig mensen en te veel achterstand. Dat is niet alleen een ongemak voor de betrokkenen, maar vooral een aantasting van de rechtsstaat.
Voor de zittende regeringen is justitie blijkbaar geen prioriteit, zeker nu de defensie-uitgaven fors omhoog moeten
In Brussel storten afvoerleidingen in het Justitiepaleis in, in Lissabon staken griffiers, in Londen wachten mensen jaren op hun zitting. Overal in Europa heeft jarenlange onderfinanciering de rechtbanken uitgehold. Voor de zittende regeringen is justitie blijkbaar geen prioriteit, zeker nu de defensie-uitgaven fors omhoog moeten terwijl er op andere sectoren moet bespaard worden.
Openlijke politieke druk op rechters krijgt veel aandacht. Maar even gevaarlijk is de sluimerende crisis van alledag: kapotte gebouwen, te weinig personeel, recordachterstanden en digitalisering die blijft steken.
De filosoof Jaap Kruithof zei dat je om te zien waar een samenleving zijn prioriteiten legt je moet kijken naar de gebouwen. Vergelijk de vervallen justitiegebouwen met banken die echte paleizen geworden zijn.
Stuitende voorbeelden
De Financial Times geeft een aantal stuitende voorbeelden van de slechte werking in Europa. In Italië duurt een eerste aanleg in een civiele of commerciële zaak gemiddeld anderhalf jaar. In Frankrijk, Spanje en Polen is een jaar wachten ‘normaal’. In Engeland en Wales staan de wachttijden op recordhoogte. Zo kreeg een verdachte die met een machete had gezwaaid te horen dat zijn proces pas zo’n drieënhalf later zou doorgaan.
Achterstand betreft niet alleen strafrecht. Echtscheidingen, huisvesting, arbeidsconflicten, verblijfsrecht, zorg voor kinderen: als zulke zaken jaren aanslepen, sijpelt onzekerheid het leven in.
Cyprus spant de kroon met gemiddeld 800 dagen voor een civiele zaak, vóór beroep. Griekenland en Italië zitten in dezelfde langzame tredemolen. Juristen getuigen over absurde praktijken: in Italië moet je zelfs voor kopieën betalen, en wie stukken nodig heeft binnen een procedurele deadline, botst op sloten en wachttijden.
Ook in België zijn de wachttijden bij justitie de laatste jaren aanzienlijk toegenomen, vooral bij complexe zaken en in bepaalde rechtsgebieden zoals het Brusselse hof van beroep. Sommige zaken kunnen jarenlang aanslepen, tot wel meer dan tien jaar.
In eigen land klinken de noodkreten over justitie al een tijdje luid, maar ze worden niet gehoord
Veel heeft te maken met financiën. In 2022 becijferde de Raad van Europa dat lidstaten gemiddeld 0,31 procent van het bbp aan justitie uitgaven. Dat is zo’n 85 euro per inwoner minder dan in 2018. Politici zien recht meer en meer als ballast of een kostenpost, en niet als fundament van de rechtsstaat.
In eigen land klinken de noodkreten al een tijdje luid, maar ze worden niet gehoord. Magistraten betogen in toga en procureurs waarschuwen voor “instortende justitie” en “ontploffende gevangenissen”. Toch beweegt er nauwelijks iets.
Vertrouwen gekelderd
Bovendien komt justitie onder druk van de uitvoerende macht te staan. Regeringen schuiven meer en meer de checks-and-balances aan de kant. Denk bijvoorbeeld aan de beslissing van staatssecretaris Nicole de Moor om alleenstaande mannelijke asielzoekers geen opvang meer te geven. De Raad van Staten vernietigde die beslissing, maar de staatssecretaris trekt zich daar niets van aan.
Er zijn geregeld populistische aanvallen op “activistische rechters” en voorstellen voor een “volksberoep” tegen rechterlijke uitspraken. Op die manier moet de rechtsstaat plaats maken voor de zogenaamde “wil van het volk”.
Dat is nefast voor het vertrouwen in justitie. In 2022 had nog maar 32 procent van de Vlamingen vertrouwen in “het gerecht”. Die kloof is ook klassengebonden: 73 procent van de hogere (midden)klasse zegt vertrouwen te hebben, tegenover 42 procent bij de arbeidersklasse.
Ongelijke toegang tot topadvocaten, het sneller vervolgen van “straatdelicten” dan financiële misdrijven, de mogelijkheid van minnelijke schikking bij financiële misdrijven en zaken als de zaak Reuzengom hebben een sterk gevoel van klassenjustitie ontwikkeld.
Klassenjustitie, achterstand in strafzaken, het negeren van juridische beslissingen door politici en aanvallen tegen “activistische” rechters doen het wantrouwen groeien en voeden het straffeloosheidsgevoel. Dat vergiftigt de democratie.
Wat moet er gebeuren
"Justitie is geen luxe. Het is iets wat we nodig hebben, net als lucht en schoon water”, zei de voormalige EU-commissaris Věra Jourová. Zoals je wonden niet laat etteren, zo gaat recht over conflicten die je tijdig en eerlijk oplost. Vroeg of laat keert die logica zich tegen de samenleving.
In België moet het structurele budget voor justitie omhoog. Het is amper 0,22 procent van het bbp, terwijl het gemiddelde in Europa 0,31 procent is. Dat is met andere woorden een achterstand van 5,6 miljard euro, wat veel meer is dan de 1 miljard extra die Justitieminister Verlinden vraagt voor haar departement.
Die gigantische achterstand verklaart ook waarom het gevangeniswezen vandaag in zo’n crisis verkeert.
We hebben extra rechters, griffiers, tolken, parketjuristen en sociaaljuridische ondersteuning nodig. De werkdruk moet omlaag en de wachttijden moeten naar beneden.
Politici moeten beseffen dat wie het recht uitholt, de democratie ondermijnt
Toegang tot recht moet eerlijk zijn. De juridische eerstelijnsbijstand[1] en het pro-Deosysteem[2] moeten versterkt worden, proceskosten moeten voorspelbaar zijn en geplafonneerd voor lage inkomens.
Rekruteer rechters uit lagere socio-economische milieus, schrijf recht in klare taal en trek naar scholen en buurten met informatie over rechten, zeker voor jongeren.
Haal alle mensen uit de gevangenis die er niet thuishoren. Denk aan korte straffen die beter buiten de cel kunnen, te lange voorhechtenis, mensen met een psychiatrische stoornis en ‘illegalen’ (één op drie van de gevangenispopulatie). Lanceer daarnaast een Marshallplan voor het gevangeniswezen.
Politici moeten beseffen dat wie het recht uitholt, de democratie ondermijnt. Zij moeten de scheiding der machten opnieuw respecteren en stoppen met rechters te framen als tegenstanders.
Notes:
[1] Juridische eerstelijnsbijstand is het gratis, korte advies van een (pro deo) jurist of advocaat dat eenvoudige vragen beantwoordt, je rechten en opties uitlegt en je zo nodig doorverwijst, maar zonder je dossier te behandelen of je te vertegenwoordigen.
[2] Het pro-deosysteem is de regeling waarbij mensen met een laag of onzeker inkomen gratis of sterk gereduceerde bijstand krijgen van een advocaat, die daarvoor (gedeeltelijk) door de overheid wordt vergoed.
