Congo: hangt de schaduw van Leopold II boven de plannen van Francken?

Meteen nadat hij twee dagen doorbracht op ’s werelds grootste beurs voor mijnbouwinvesteringen in Zuid-Afrika, verklaarde Theo Francken: ‘België heeft een vrij zwakke positie als het gaat om mijnbouw, we moeten onze positie in Afrika versterken.’

Volgens cijfers van het Congolese ministerie van Mijnbouw, bedroeg de koperproductie in Congo in 2025 3.485.268 ton en de kobaltproductie 100.015,28 ton. Daardoor was de Democratische Republiek Congo (DRC) vorig jaar wereldwijd de grootste kobaltproducent en de op een na grootste koperproducent. Die strategische delfstoffen zijn van groot belang voor België en Europa, omdat de westerse industrieën jarenlang niet aanwezig waren in de Afrikaanse mijnbouwsector. Minister van Defensie Francken wil China en de Verenigde Staten in Afrika confronteren, in het bijzonder in Congo. Hij wil dat doen door een Belgisch industrieel bolwerk in te zetten als trojaans paard: Umicore. Om het roofzuchtige beleid van Francken ten aanzien van Congo te kunnen begrijpen, moet men de koloniale geschiedenis van België en de oorsprong van Umicore kennen.

De oorsprong van Umicore

Om het verband tussen Francken, Umicore en Congo te kunnen ontcijferen, moet je eerst kennis maken met de voorloper van het bedrijf: Union Minière du Haut-Katanga (UMHK).

Union Minière werd in 1906 mede opgericht door de Société Générale de Belgique, een van de belangrijkste banken van die tijd, en dit op rechtstreeks initiatief van Leopold II. Union Minière was gespecialiseerd in de ontginning van delfstoffen in Katanga, voornamelijk uranium, koper, zink, goud, zilver, enzovoort.

Dwangarbeid, overmatige sterfte onder arbeiders, lijfstraffen en hongerlonen: de koloniale economie berustte op een eenvoudig principe, namelijk het ontginnen en plunderen van zoveel mogelijk grondstoffen in Congo. Er maalde niemand om de onmenselijke arbeidsomstandigheden die de Congolezen werden opgelegd.

In december 1941 braken er op verschillende locaties van de Union Minière stakingen uit. De zwarte arbeiders eisten betere lonen en menswaardige arbeidsomstandigheden. De protestacties werden met geweld neergeslagen op bevel van provinciegouverneur Amour Maron. Het bloedigste incident vond plaats in Elisabethville (het huidige Lubumbashi) op 9 december 1941: het leger opende vuur op de menigte die zich in het stadion had verzameld. Daarbij kwamen op slag 45 mannen, 2 vrouwen en een kind om, en 74 mensen raakten gewond. Van die laatste groep stierven de dag erna nog een vijftigtal aan hun verwondingen. In plaats van een straf voor het aanrichten van dit bloedbad, kreeg gouverneur Maron het jaar daarop promotie.

In 1966-1967 nationaliseerde Mobutu de mijnen van de UMHK om vervolgens het staatsbedrijf Gécamines op te richten. Zonder haar mijnen moest UMHK terugvallen op haar financiële activa en haar metaalverwerkende fabrieken in België. In 2001 maakte de groep deze transformatie officieel door definitief af te zien van de naam Union Minière. Die naam was immers te sterk geassocieerd met het Congolese koloniale verleden en de mijnbouw. Het bedrijf noemde zich voortaan Umicore.

De rol van Umicore vandaag

Het kapitaal van Umicore is vandaag diverser dan in de koloniale tijd. Toch is er nog steeds een groot aandeel Belgisch kapitaal terug te vinden. Zo zijn er investeerders als de familie Frère, of als de Belgische staat via de Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij(FPIM). De hoofdactiviteit van Umicore ligt niet langer in de winning van ertsen, maar in het recycleren en raffineren ervan. Voor een specifiek erts, germanium, is het bedrijf een belangrijke Belgische pion.

Dit erts wordt eerst uit Congolese mijnen gewonnen, vervolgens geëxporteerd en naar de Umicore-site in Olen vervoerd, waar het verder wordt geraffineerd en gezuiverd. Umicore levert hoogzuiver germanium voor de optische en infraroodsensoren van het Amerikaanse F-35-gevechtsvliegtuig en voor de lucht- en ruimtevaart. Germanium is een materiaal dat tal van militaire toepassingen kan hebben. En daar verschijnt minister van Defensie Theo Francken in het verhaal.

In juli 2026, vlak voor het parlementaire reces, heeft de Belgische federale regering een staatswaarborg van 26 miljoen euro toegekend om de investering van de multinational Umicore veilig te stellen, waarmee het Congolese mijnbouwbedrijf STL wordt gered. Dat bedrijf exploiteert een terril met germanium in de buurt van Lubumbashi. Umicore werkt al geruime tijd samen met STL, maar krijgt nu exclusieve toegang tot de grondstof. Dankzij Umicore's wereldwijde expertise in raffinage en zijn sterke logistieke netwerk, dat het zuiden van Congo met de Afrikaanse zeehavens verbindt, ontpopt België zich tot een belangrijke speler in de Europese strategie voor kritieke grondstoffen.

De precieze details over deze staatssteun zijn nog niet openbaar. Toch illustreert deze overeenkomst duidelijk de wedloop om kritieke grondstoffen waarin België zich stort, evenals de rol van een multinational als Umicore. Theo Francken reageert op dit initiatief met de volgende woorden: ‘Een grotere bevoorradingszekerheid zal de planning van nieuwe investeringen door Belgische bedrijven in de defensie- en wapenindustrie vergemakkelijken.’

Militarisering en Afrika

De N-VA-minister heeft aangekondigd dat hij de Belgische militaire missies in Afrika opnieuw wil opstarten. Hij deed deze uitspraken tijdens zijn bezoek aan Gabon, waar 1.200 Belgische militairen samen met 500 Gabonese militairen deelnamen aan een oefening met de naam ‘Tempête tropicale’ (Tropische Storm). Deze oefening was gericht op het versterken van de operationele capaciteit van de speciale eenheden in een equatoriaal klimaat.

Voormalig kolonel Roger Housen reageerde al op Franckens aankondiging. Volgens hem heeft het Westen, en Europa in het bijzonder, Afrika verwaarloosd. Daardoor kon China aanzienlijke vooruitgang boeken met zijn ‘Nieuwe Zijderoute’-initiatief. Ook de Verenigde Staten proberen de leemte op te vullen. ‘In deze concurrentiestrijd met China en de Verenigde Staten is het cruciaal dat we onze aanwezigheid in Afrika herbevestigen’, aldus Housen. Mede daarom zal België in het kader van het programma ‘Global Coverage All Weather Low Earth Orbit Observation’ voor het eerst beschikken over een tiental satellieten, met een geschatte waarde van 200 miljoen euro. Het systeem is bedoeld om strategisch belangrijke regio’s, met name in Afrika, te bewaken.

Vorig jaar lanceerde de Europese Commissie een plan om de mijnbouwsector in Europa nieuw leven in te blazen. Dat plan kadert binnen de Europese wetgeving inzake kritieke grondstoffen, de Critical Raw Materials Act. Volgens deze verordening moet de EU tegen 2030 minstens 10% van haar strategische grondstoffen uit eigen mijnen halen. Het aandeel van recyclage moet oplopen tot 25%. Het resterende deel mag afkomstig zijn uit landen buiten de EU, op voorwaarde dat de grondstoffen binnen de Unie worden verwerkt.

‘De ervaring van ons land in Congo mag niet worden onderschat. Bovendien zijn wij een van de weinige landen die ter plaatse militair actief zijn’, benadrukt Francken. Als wereldspeler op het vlak van de raffinage van ertsen beschikt Umicore bovendien over belangrijke logistieke bedrijven die grondstoffen vanuit het zuiden van Congo naar de havens aan de Afrikaanse kust vervoeren. Hierdoor kan België een belangrijke rol spelen in de EU-plannen rond kritieke grondstoffen.

Een deel van de huidige militarisering in België is dus niet bedoeld om ons land te verdedigen, maar wel om de belangen te dienen van Belgische en Europese bedrijven, in het bijzonder die van de Europese wapenindustrie.