Van Cuba tot Syrië: de dodelijke tol van economische sancties in het Globale Zuiden

Een groep onderzoekers onder leiding van professor Francisco Rodríguez van de Universiteit van Denver heeft een berekening gemaakt van de gevolgen van economische sancties, opgelegd door de Verenigde Staten en West-Europa. Het resultaat van de studie is verschenen in het vermaarde blad The Lancet. 

Economische sancties, dat klinkt vreedzaam. Tenminste als je het vergelijkt met militaire oorlogsvoering, tanks, artillerie, bombardementen. Toch is het opleggen van economische sancties eveneens een manier van oorlogsvoering. De menselijke tol is ook hier veel te hoog.

De bedoeling van economische sancties is een land op de knieën te krijgen door het te verstikken, economisch en financieel te kelderen, te destabiliseren. 

“Wij moeten de bevolking uithongeren”

Inzake de economische blokkade tegen Cuba schreef de Amerikaanse viceminister van Buitenlandse Zaken in 1958 een memorandum. Zijn eerste zin luidt: “De meerderheid van de Cubanen steunt Fidel Castro.” 

"Daarom", zo gaat hij verder, “moeten wij de steun ondermijnen door te zorgen voor economische ontberingen. Wij moeten alle mogelijke middelen inzetten om het economisch leven van Cuba te verzwakken. Dat zal zorgen voor lagere lonen, hongersnood en wanhoop die de regering ten val zullen brengen.”

Geliefd wapen van VS en EU

Economische sancties en blokkades zijn bijna uitsluitend een oorlogsmiddel van de Verenigde Staten en de Europese Unie. De VS hebben op dit ogenblik een totaal verbod op handelsrelaties ingesteld voor drie landen: Cuba, Iran, Noord-Korea. 

Daarnaast geldt een gedeeltelijke blokkade tegen nog eens een twintigtal landen waaronder Venezuela, Nicaragua, de Democratische Republiek Congo, Libanon, Irak, Afghanistan, Zimbabwe, Rusland, Syrië en China. Ter vergelijking: die andere grootmacht, China, heeft tegen geen land economische sancties ingesteld behalve tegen de enkele landen die Taiwan erkennen als de vertegenwoordiger van het Chinese volk. 

“Dat is om de burgers te sparen”

Sommige Amerikaanse en Europese beleidsmakers zeggen bij het invoeren van sancties dat de bevolking van het betreffende land daar niet onder mag lijden. Dat cynisme en die schijnheiligheid vind je zelfs terug in de naam van de wet die onder Trump in 2019 de blokkade van Syrië oplegde. De wet heet Syria Civilian Protection Act (deze is door Trump in mei 2025 weer opgeheven, nvdr). Een wet ter bescherming van de Syrische bevolking dus. 

Ze bepaalt dat geen enkel land handelsbetrekkingen met Syrië mag voeren op straffe van zelf economische sancties te krijgen. Syrië geraakte daardoor snel economisch geïsoleerd. Binnen de kortste keren was er een tekort aan voedsel, medicamenten, benzine en gas, de infrastructuur en de defensie van het land stortten in, en banditisme en terrorisme namen snel toe. 

Als gevolg daarvan kwam er, met de steun van de VS, een nieuw bewind, onder leiding van Al Qaeda/Isis.

De genocide in Irak

Het meest bekende drama als gevolg van economische sancties is wellicht dat van Irak. In 1991 bombarderen de VS het land. Nadien stellen ze een streng economisch embargo in. De bedoeling is het regime omver te werpen, om zo de hand te kunnen leggen op de Iraakse olie. 

Vijf jaar later blijkt dat het embargo aan 500.000 kinderen het leven gekost heeft. Madeleine Albright is dan de Amerikaanse ambassadrice bij de Verenigde Naties. Tijdens een interview met de zender CBS in mei 1996, vraagt de journaliste: “500.000 dode kinderen als gevolg van het economisch embargo. Was het dat wel waard?” Albright antwoordt: “Zo’n keuze maken is niet gemakkelijk. Maar wij denken, inderdaad, dat het de moeite waard was.” 

“500.000 dode kinderen? Spijtig ...”

Nog eens drie jaar later, in september 1999, neemt een groep functionarissen van de Verenigde Naties ontslag. Hun woordvoerder is Dennis Halliday, een voormalige adjunct-secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Hij zegt: “Het economisch embargo is een killer. Het vermoordt kinderen en oudere mensen door een gebrek aan basisgeneesmiddelen.” 

Volgens Halliday zijn op dat ogenblik al tussen de 1 en 1,5 miljoen Irakezen gestorven door ondervoeding of ontoereikende gezondheidszorg als gevolg van de economische sancties. 

De Verenigde Staten, West-Europa en Madeleine Albright zeiden al die tijd dat dit nodig was, omdat Irak massavernietigingswapens en wellicht ook een atoombom had. In 2003, bij de volgende militaire oorlog tegen Irak, bleek dat er helemaal geen massavernietigingswapens waren. 

Venezuela in het vizier   

Vandaag brengen de Verenigde Staten bewapende marineschepen samen voor de kusten van Venezuela. Ze bereiden een invasie voor om het regime ten val te brengen. De strijd van de Verenigde Staten voor de omverwerping van de regering in Venezuela is al vijftien jaar oud. 

President Obama was de eerste die economische sancties trof. Al de jaren nadien, onder alle volgende Amerikaanse presidenten, Democraat en Republikein, hebben de VS de sancties verzwaard.

Al in april 2019 brachten Mark Weisbrot en Jeffrey Sachs een rapport uit over de menselijke tol van de economische sancties. Ze becijferden dat het dodental in 2017-2018 met 31 procent steeg. Dat betekende de versnelde dood van 40.000 mensen. Nog eens 300.000 mensen liepen een hoger sterfterisico wegens het afsnijden van de toevoer van medicamenten. 

De zwakkeren het meest getroffen

De studie in The Lancet bestrijkt de periode tussen 1971 en 2021. In totaal vielen 38 miljoen doden als gevolg van de economische sancties. Dat is twee keer zoveel als het dodental tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Alleen al in 2021 stierven 800.000 mensen. Dat is meer dan alle doden in dat jaar bij militaire oorlogen. 

De Verenigde Naties zijn intussen tot de conclusie gekomen dat de slachtoffers van economische sancties tegen landen van het Globale Zuiden vooral kinderen en jongeren treffen, de armste lagen van de bevolking, jonge en zwangere vrouwen, oudere mensen en mensen met een fysische of geestelijke handicap. 

Het wapen verliest aan kracht 

Toch is dit oorlogswapen voortdurend minder efficiënt. Het opleggen van sancties kan alleen werken als het Westen controle heeft over het grootste deel van de wereld, als het economisch, financieel en militair zo dominant is dat de meeste andere landen niet anders durven dan te volgen en te gehoorzamen. 

Die unipolariteit gaat nu stap na stap achteruit ten voordele van de multipolaire wereld. De samenwerking tussen de landen van het Globale Zuiden slaat het moordende wapen van sancties uit handen van het Westen.