Wil Ben Weyts besparen of democratische tegenspraak kortwieken?

“Organisaties mogen nog altijd een rechtszaak tegen de overheid aanspannen, maar voortaan met eigen middelen, niet langer met geld van de belastingbetaler”, zegt Weyts. Volgens de Vlaamse minister van Begroting is er in het verleden vaak subsidiegeld misbruikt om te procederen tegen overheidsprojecten “met een breed democratisch draagvlak”. 

Op deze manier houden kleine minderheden volgens hem soms “via allerhande procedures jarenlang vooruitgang tegen”. Welke “vooruitgang” dat precies is, laat Weyts in het midden, maar dat de rechtszaken vanuit het middenveld hem niet zinnen lijkt evident. 

Volgens Weyts mogen organisaties die overheidsgeld krijgen niet diezelfde overheid tegenspreken. Democratie lijkt voor hem te betekenen dat de meerderheid beslist en de minderheid haar mond houdt. In die logica zouden we evengoed de vergoeding van de parlementairen uit de oppositie en de subsidie aan hun partij in vraag moeten stellen. Want die spreken zich ook uit tegen het beleid van de meerderheid. 

Maar dat een regering tegenspraak krijgt van een oppositie en het maatschappelijk middenveld, is geen hinder van de democratie. Het is de democratie. 

In een gezonde democratie is het juist belangrijk dat ook een minderheid alle rechtsmiddelen mag uitputten om te betwisten of overheidsbeslissingen conform de bestaande wetten zijn. En of ze geen rechten van mensen, dieren of de natuur schenden. 

In het verleden is al meerdere keren gebleken dat zo’n controle uit het middenveld van groot belang is. We sommen een paar voorbeelden op. 

Controle op wapenuitvoer naar Israël 

Vier Belgische ngo’s – Vredesactie, 11.11.11, INTAL en de Liga voor Mensenrechten – dagvaardden dit jaar de Vlaamse overheid wegens nalatigheid in het controleren van wapenexport naar Israël. 

Op 17 juli beval de rechtbank de Vlaamse overheid om niet alleen één specifieke container met militair materiaal tegen te houden (die bevatte kegelrollagers, bestemd voor Ashot Ashkelon Industries in Israël), maar elke verdere doorvoer van militair materieel naar Israël te verbieden. 

Er wordt een dwangsom gekoppeld aan overtredingen: elke lading die toch richting Israël vertrekt terwijl de uitspraak geldt, leidt tot een boete van 50.000 euro voor de overheid. 

De rechter stelt dat Vlaanderen structureel tekortschiet inzake haar verplichtingen onder de Vlaamse wapenexportwetgeving, en onder internationale verdragen. De rechtbank oordeelt dat actief toezicht, controle en handhaving ontbreken. 

De Kinderopvangzaak

Daarnaast spanden twintig Vlaamse middenveldorganisaties verenigd in de coalitie Kinderopvangzaak - met daarin zowat alle vrouwenorganisaties, de vakbonden, kinderopvanginitiatieven, en het Netwerk tegen Armoede - in mei een proces aan tegen de Vlaamse regering. Dit omdat de nieuwe regelgeving, die ingevoerd zou worden om het gebrek aan opvangplaatsen ‘op te lossen’, voorzag in het voorrang geven aan ouders die samen minstens viervijfde per week werken of een beroepsopleiding volgen. Daarnaast zou er slechts 10 procent in plaats van 20 procent, zoals voorheen, van de plaatsen gereserveerd blijven voor gezinnen met een laag inkomen.

De coalitie Kinderopvangzaak van - vaak gesubsidieerde - middenveldorganisaties won. Op 30 april 2025 viel het langverwachte en definitieve arrest van het Grondwettelijk Hof: de voorrangsregels zijn discriminerend en moeten worden vernietigd.

De Nitraatzaak

In de ‘Nitraatzaak’ die in 2022 werd aangespannen, kregen vijf natuurorganisaties - Greenpeace, Bond Beter Leefmilieu, World Wildlife Fund, Dryade en Natuurpunt - in 2023 gelijk: de rechter legde de Vlaamse regering serieuze dwangsommen op in verband met haar falend mestbeleid.

“De Vlaamse wetgeving faalt al meer dan twintig jaar om de Europese Nitraatrichtlijn en Kaderrichtlijn voor water te vertalen naar een aantoonbare verbetering van de waterkwaliteit”, zei Dries Verhaeghe van milieuvereniging Dryade toen. “Onaanvaardbaar, want de negatieve gevolgen stapelen zich op. Dit dreigt naar analogie met de stikstofcrisis een vergunningstop te veroorzaken”.

Het vonnis stelde dat de Vlaamse Regering niet voldeed aan haar plicht om de barslechte waterkwaliteit in Vlaanderen te verbeteren.

Dictatuur van de meerderheid?

Uit de oppositie klinkt verontwaardiging over het voorstel van minister Weyts. “In tegenstelling tot bedrijven die subsidies krijgen, worden middenveldorganisaties gepest met extra regels en administratief werk”, zegt Vlaams Parlementslid Mieke Schauvliege (Groen). Volgens haar dreigen subsidies op die manier te verworden tot een vorm van “zwijggeld”.

“In een volwassen democratie is een regering niet bang van kritische stemmen, maar omarmt ze die,” zegt Schauvliege. “Belangenorganisaties – van 11.11.11 tot vakbonden en Kom op tegen Kanker – houden een regering scherp. N-VA, Vooruit en CD&V maken die liever monddood. Misschien kan de regering zich beter gewoon aan de wetgeving houden, dan heb je zulke dwaze regels niet nodig.”

Ook binnen het middenveld zelf klinkt ongerustheid. “Organisaties stappen pas naar de rechtbank als laatste redmiddel. Dat is deel van hun democratische functie”, zegt Bart Verhaeghe van De Federatie, de koepel van sociaal-culturele organisaties. “We zien de laatste jaren een opeenvolging van kleine maatregelen die stap voor stap de bewegingsruimte van het middenveld beperken.”

Af van de subsidiecultuur

Volgens Lies Michielsen van Progress Lawyers Network is het voorstel van Weyts vooral symbolisch. Veel middenveldorganisaties financieren hun rechtszaken vandaag al via crowdfundingcampagnes, zegt ze. “Maar het past wel in een bredere trend: het middenveld viseren en onder druk zetten.”

Weyts lijkt daar zelf geen geheim van te maken. “We moeten af van de subsidiecultuur die is ontstaan in Vlaanderen”, benadrukt de minister van Begroting en Financiën. “Ik wil verder snoeien in die subsidiecultuur.”

Door te stellen dat de belastingbetaler opdraait voor deze rechtszaken en dat dit zogezegd de democratie ondermijnt, zet Weyts de publieke opinie doelbewust tegen het middenveld op. En dat is een gevaarlijke evolutie, want zoals de voorbeelden hierboven aantonen, zijn het precies die kritische stemmen die een democratie levend houden.