Interview -

Koen Mortier over ‘Skunk’: “Ik wil beletten dat mensen wegkijken”

Cinema als wake-up call. Daarmee blijft Koen Mortier tegen de stroom oproeien. Met zijn debuut ‘Ex Drummer’ wou Mortier “de kijker ‘pissed’ maken”. Met ‘Skunk’ wil hij beletten dat we de andere kant opkijken. Het is een film die de cineast, na het lezen van Geert Taghons genadeloos portret van ‘een destructief leven’, moest maken. Omdat de extreem gewelddadige wereld van mishandelde en misbruikte jongeren te vaak buiten beeld blijft. Omdat de realiteit hier brutaler en harder is dan fictie. En omdat inleving begint met zichtbaar maken en met kijken.

donderdag 7 maart 2024 13:32
Spread the love

 

“We never, ever do nothing nice and easy, we always do it nice and rough.” Met die woorden introduceerde Tina Turner op concertpodia haar muzikale mokerslag Proud Mary. Op een of andere manier associëren we het met Koen Mortier (°1965), ongetwijfeld de Vlaamse filmmaker met het hoogste rock ‘n’ roll gehalte. Hoe meer zijn films wringen, hoe sterker hun impact is. En hoe nadrukkelijker de filmwereld niet van een project wil weten, hoe krachtiger zijn drive wordt om toch door te zetten.

Ex Drummer van Koen Mortier.

De missie van Mortier

Wat Mortier deed met zijn alom geprezen 11-delige documentaire reeks Voices of Liberation (2022), ons via persoonlijke verhalen op visuele en poëtische wijze onderdompelen in een harde realiteit, is eigenlijk steevast zijn missie als filmmaker. Al viel dat door de stilering minder op bij 22 Mei (2010) en Engel (2018), twee gelaagde drama’s met een sterke emotionele onderstroom. Films die minder polariseren dan Ex Drummer (2007) en Skunk (2023). Deze tussen expressionisme en realisme balancerende boekverfilmingen komen immers zo rauw en genadeloos binnen dat ze niemand onverschillig laten. Je haat of koestert ze hartstochtelijk.

Skunk is vintage Mortier. Een adaptatie van het gelijknamige boek dat Geert Taghon na jaren ervaring in de forensische jeugdpsychiatrie moest schrijven. “Alle ingrediënten in dit boek zijn gebaseerd op waargebeurde feiten,” lezen we in zijn nawoord, “de verhalen van deze jongeren lijken voor de buitenwereld onrealistisch en onbegrijpelijk. Ze passen niet in het beeld dat we hebben van de opvoeding van kinderen en jongeren.” En: “Ik wil hun wereld tonen hoe hij veelal is: ruw en rauw.”

Engel van Koen Mortier.

Mokerslag cinema

Koen Mortier toont de gruwel – mishandelingen, misbruik, agressieve uitbarstingen – maar legt ook een angstige wereld en verstoorde relaties bloot. Skunk choqueert omwille van het extreme geweld maar weigert de kijker daarbij op veilige afstand te houden van marteling, misbruik en mishandeling. Zo wordt de film écht verontrustend. Omdat we de context voelen en gaan beseffen dat deze bepalende factor van het explosieve gedrag van jongeren de problematiek universeel maakt. Wegkijken helpt niet maakt Mortier ons duidelijk. Met beeld en geluid, kleur en licht, energie en emotie. Skunk is een mokerslagfilm en vurige cinema.

We spraken met Koen Mortier in het Brusselse hoofdkwartier van productiefirma CZAR, niet ver van waar Holly-regisseur en Skunk-actrice Fien Troch woont (“Ik zat zelf in Home als schooldirecteur,” zegt de regisseur, “zij doet het in Skunk niet slecht als lerares”), over zijn nieuwste filmische uppercut. Over zijn passie voor film, onzichtbare mensen en dwarse onderwerpen. En over hoe tegenkanting het vuur enkel aanwakkert bij hem.

Koen Mortier. Foto Stephan Vanfleteren.

Je vorige film, de contemplatieve Dimitri Verhulst-adaptatie Engel, was stijl- en sfeervol maar werd lauw onthaald.

Koen Mortier: “De pers was wèl enthousiast maar het publiek bleek moeilijk te overtuigen. Dat had misschien te maken met het onderwerp. Oppervlakkig bekeken een heel eenvoudig, rechtlijnig onderwerp. Het ontbreken van sterren hielp natuurlijk ook niet.”

Sfeer en stijl

Net als de magische stijl. Het publiek is vaak sneller mee wanneer dingen realistisch aanvoelen dan wanneer ze eerst in de sfeer moeten komen.

“Dat zou kunnen. Skunk lijkt stilistisch meer op Ex Drummer, ook al verschilt de thematiek.  Het oogt heel realistisch en we trekken de kijker meteen in het verhaal door de nieuwsgierigheid te prikkelen, door de ‘wat is hier aan de hand’-vraag te laten opborrelen. Dat was niet zo in het oorspronkelijke scenario. Daarin gebeurde van alles voor de jongen werd opgepakt. We filmden dat maar ik vond het interessanter om pas later in de film te laten zien wat er gebeurd is. Stap voor stap alles laten ontdekken versterkt de betrokkenheid.”

Wanneer we een oudere persoon de gevangenis zien verlaten denken we aan een flashback vertelstructuur. Maar toch kunnen we de scène waarin de jongen wordt weggevoerd van bij zijn ouders niet plaatsen. Het is onduidelijk of hij dader of slachtoffer is.

“Inderdaad. Maar die twijfel blijft voor mij in de heel de film omdat Liam niet echt enkel slachtoffer of dader is. Hij is slachtoffer én dader. Dat is vaak het geval bij extreem mishandelde of misbruikte jongeren. Bovendien is er dikwijls ook een wisselwerking tussen dader en slachtoffer omdat ze niet enkel kwetsuren opliepen maar ook dingen uit hun gewelddadige mishandeling overnamen.”

Skunk van Koen Mortier.

De keten van mishandelingen

Er is sprake van agressieoverdracht.

“Ja, het geweld dat men heeft ondergaan gaat inwerken op het eigen gedrag. Doordat de jongeren elementen van de mishandeling door hun omgeving overnemen kunnen ze geen relaties aan, beginnen ze anderen agressief te behandelen, mishandelen ze dieren en wordt hun sociaal gedrag problematisch.”

En extreem lezen we in Skunk. Hoe ben je uitgekomen bij dit boek?

“Toen ik bezig was met Engel stuurde Geert Taghon me zijn boek met de melding ‘ieder kind heeft zijn verhaal te vertellen’. Bij het lezen was ik enorm gechoqueerd. Door de inhoud maar ook door het feit dat ik er niets van wist. Ik vroeg me af hoe ver dit van de maatschappij staat en hoezeer dit in de doofpot wordt gestoken. Want we weten eigenlijk niets van die mishandelde jongeren en de instellingen waarin ze belanden.”

“Met de hulp van de schrijver, die als psycholoog werkte met deze jongeren, ben ik beginnen rondkijken. Instellingen bezoeken, praten met jongeren, luisteren naar hun begeleiders. Die gesprekken vormden de aanzet om verder te gaan met het project. Het boek is indrukwekkend, maar het is nog altijd fictie en plots sta je in de werkelijkheid. Daardoor voelde ik het dwangmatige karakter van zo’n verhaal, moest ik het absoluut gaan vertellen.”

Het ontmoeten van concrete jongeren maakte het tastbaar en reëel.

“In het nawoord van Skunk lees je dat het boek volledig gebaseerd is op echte verhalen van jongeren maar doordat die in een fictiejasje zijn gegoten ontstaat er toch afstand. Door het rechtstreeks contact viel die weg en kwam alles sterker bij mij binnen.”

Skunk van Koen Mortier.

Boek en film

Via zijn vertelstijl balanceert Taghon tussen afstand en onderdompeling, tussen metafoor en realiteit.

“Het boek speelt heel sterk het kleine individu tegen de rest van de wereld uit. De indiaan en de cowboys. Bovendien is Geert Taghons protagonist psychisch achter. Door de jongeren te ontmoeten wist ik dat het niet enkel gaat om jongeren met een mentale beperking. Ook een jongen die intelligent is, die zijn man zou moeten kunnen staan, kan in deze situatie belanden.”

“Dat geeft je als filmmaker dramatisch meer mogelijkheden. Terwijl een geestelijke beperking meteen het centrale probleem wordt. Dan blijft hij een slachtoffer. Door die verandering werd het sterker en meer iets dat iedereen kan overkomen.”

Het boek linkt het ‘indiaan en cowboy’-gegeven aan een subjectieve vertelstijl. Was dat een argument om het achterwege te laten?

“Ik wou niet dat het in de film een ding werd, dat het daarover zou gaan. Er mocht niets in de weg staan van de verkenning van het personage, beletten dat toeschouwers zich met hem identificeren. Daarom ben ik gegaan voor de puurheid en de realiteit van een situatie.”

Skunk van Koen Mortier.

Geur en spanning

Is daarom ook het geur element, het feit dat de jongen stinkt, verwijderd terwijl de titel van het boek nadrukkelijk naar een stinkdier verwijst?

“Het is niet helemaal afgevoerd, Liam brengt het een keer ter sprake terwijl zijn lijf en broek ook besmeurd geraken tijdens het feestje. Maar opnieuw, het geurelement mocht niet alles overschaduwen. Dan dreigen kijkers af te haken en bestaat het gevaar dat het personage een karikatuur wordt. Er is een groot verschil tussen literatuur en cinema. Ik wil als filmmaker de kijker doen meegaan met de protagonist tot het te laat is. Elementen introduceren die hoop geven, de illusie wekken dat het gaat lukken voor hem. Daarom mocht het stank gegeven niet afleiden.”

Je focust op de emoties en het extreme karakter van het gebeuren. Zo link je door de montage het huiselijk geweld met het geweld in de instelling.

“Angst is permanent en alomtegenwoordig in de wereld van die gasten. Ook wanneer ze opgesloten zitten. Ze voelen continu spanning. Iedereen heeft zijn eigen emotionele rugzak, zijn eigen opgekropte frustraties en woedegevoelens. Daardoor zijn ze een gevaar voor elkaar. Terwijl er eindeloos van geweld naar geweld wordt doorgegleden en het gevoel ontstaat dat er niets anders bestaat.”

Skunk van Koen Mortier.

Keuzes en hun impact

Je verstrengelt heden en verleden. Hoe ben je tot die structuur gekomen?

“Dat was een van de moeilijkste keuzes. In het boek is het meer gescheiden, worden grote stukken verleden gevolgd door grote stukken heden. Wanneer je als schrijver of filmmaker in veel tijdsperiodes werkt moet je ook personages creëren in die periodes. Dat zag ik als een hinderpaal omdat we afgeleid worden door het oude versus jonge personage gegeven en zo de emotionele diepgang verliezen.”

“Ik wou in de geest van het hoofdpersonage blijven en werken met flashbacks. Ook al zijn die flashbacks kort, absurd of gek. Want dan blijft de impact op de empathie met het hoofdpersonage beperkt. Alles moest daarom in elkaar passen en de flashbacks mochten niet in de weg van het verhaal zelf zitten.”

“Een mooi voorbeeld is de scène waar Liam gevraagd wordt te luisteren naar de muziek van Maria Callas. Dat leidt niet tot verveling of afkeer, hij geraakt er ondersteboven van omdat hij in de stem van Callas de hysterische stem van zijn moeder herkent.”

Ex Drummer van Koen Mortier.

Tijdens de autorit klinkt dan weer muziek van Madensuyu, de legendarische groep van Pieterjan Vervondel en Stijn Ylode De Gezelle, op de radio.

“Dit is een beetje een knipoog. Madensuyu zat ook in Ex Drummer en Skunk speelt in 2007, het jaar dat die film uitkwam. Die keuze maakte ik omdat er heel veel veranderd is in de jeugdinstellingen sinds de tijd waarin het boek zich afspeelt. Op dat vlak is ook het doelpunt van Steven Dufour, iemand met een polariserend bad boy imago waar jongeren zich in herkennen, voor België ook een tijdsindicatie (n.v.d.a. voetbalinternational Dufour scoorde tegen Estland in 2008).”

“Met het terug in de tijd plaatsen wou ik wegblijven van de technische discussies. Het gaat me om de leefwereld en de gevoelens van de jongeren, niet om de functionering van de instellingen waarin ze belanden.”

Stijl en inhoud

De stijl van Skunk is opnieuw meer realistisch.

“Eigenlijk was Engel belangrijk in de beslissing. Dat was een visuele trip die vooraf helemaal uitgewerkt was. Elke beweging, elk shot, elke compositie was op voorhand ingestudeerd. Skunk is meer documentair. Met een observerende camera die in de woning meer afstand neemt en in de jeugdinstelling dichter op de huid van de personages plakt, alsof hij een van de personages is.”

“Daarom besloten DoP Nicolas Karakatsanis en ik om niets voor te bereiden, om tijdens de opnamen de scène te laten ontstaan en daar te beslissen hoe we ze observeren. We kozen voor 16mm, documentaire stijl én een camera die geen dramatische impact heeft. Het is aan de acteurs en kijkers om die impact te bepalen. De camera treedt enkel op als waarnemer.”

Skunk van Koen Mortier.

Het gevolg is dat je als kijker de filmstijl haast niet opmerkt omdat je meeleeft met de personages.

“Maar er zijn natuurlijk wel stijlafspraken. Thuis was voor mij de hel. Caravaggio. Bloederig, met een warm en zweterig gevoel. Redelijk compact en donker. De sfeer in de jeugdinstelling is lichter, niet minder deprimerend maar met een ademruimte die thuis ontbreekt. De scènes in de ouderlijke woning zijn expressionistisch. De kelder is Dante’s wereld en wanneer Liam de trap naar boven gaat is dat bijna Nosferatu. Dat vond ik wel belangrijk maar los daarvan wou ik observeren.”

Hoe pasten de scènes in de natuur, het bos, daarin?

“We wilden door aan te geven dat hij zijn eigen wereld, zijn eigen cocon, aan het creëren is een gevoel van onschuld laten ontstaan. Zijn doel is onduidelijk, als kijker denk je dat het misschien wel een plek is waar hij zich goed voelt. Waar hij rustig op een stoeltje zit of naar toe vlucht wanneer zijn ouders er zijn. Kortom, dat hij daar zijn eigen plek gevonden heeft. Veel jongeren die weglopen uit jeugdinstellingen komen ook terecht in een soort van cocon, in een tentje in de natuur.”

Skunk van Koen Mortier.

De horror, de horror

Je introduceert wel een horrorfilm als hint naar een mogelijke, weinig idyllische, afloop.

Scalps (1987) van Bruno Mattei. In de jaren tachtig vormde de Italiaanse horrorfilm zowat een uitloper van het spaghetti western genre en die vibe spreekt me wel aan. Eigenlijk wou ik Soldier Blue van Ralph Nelson, een bijzonder grafische, gewelddadige pro-Indiaanse film uit 1970, maar de rechten bleken onbetaalbaar. Jammer want dat is een coole film met een sterke impact. Bij het zoeken van een film die het personage zou zien, die zijn leefwereld weerspiegelde en waar hij door beïnvloed zou kunnen zijn kwam ik bij Scalps van Mattei. Hij zag het helemaal zitten.”

Daar waar Soldier Blue een cinefiele knipoog was geweest, is Scalps wel een film waar hij een exemplaar zou kunnen van bezitten.

“Het is alsof je een verloren cassette in de recorder duwt en plots een heel andere, bloederige wereld ontdekt. Een gruwelijk, gewelddadig universum.”

Skunk van Koen Mortier.

Choqueren om te doen kijken

Die gewelddadigheid, van zowel het boek als de film, kan mensen afstoten.

“Ja, boek en film zijn gewelddadig maar het echte verhaal van deze jongeren is nog veel gewelddadiger. Wanneer de kijker zich afgestoten voelt dan vraag ik me af in welke mate die kijker betrokken wil zijn bij de maatschappij. Of wat stelt men zich voor bij wat er in Oekraïne en Gaza gebeurt?”

“Ik krijg veel reacties van mensen uit de jongerenhulp sector die vinden dat dit nog meevalt. Zij maken de realiteit mee, zijn getuige van echte beschadigingen en veel extremer geweld. Ik heb gekozen om een film te maken die de waarheid niet ontkent of verdoezelt. Uit respect voor de slachtoffers. Maar ook omdat ik de echte wereld in beeld wil brengen en tracht te beletten dat de kijkers wegkijken. Want de maatschappij kijkt al te vaak de andere kant op.”

Er wordt dikwijls heel selectief gekeken. Wanneer een vrachtschip wordt tegengehouden zonder slachtoffers te maken is het een groot drama terwijl er in Palestina duizenden doden vallen en de verontwaardiging uitblijft.

“Dat is waanzin, het lijkt ver van ons bed terwijl het dicht bij ons bed is. Wie is er nog bezig met Oekraïne? Dat is gek. Ik ken iemand die daar woont en me geregeld dingen stuurt waarbij ik denk, waanzin! Ik was in Tallinn voor het Black Nights Film Festival (n.v.d.a. Skunk won er twee prijzen). De helft van de bevolking van Estland is van Russische origine en je voelt er de dreiging.”

“Het was de vierde keer dat een film van mij daar op het programma stond en het speciale was dat Skunk in de jeugdsectie zat. Een bewuste keuze van de directrice die de jeugd naar andere dingen wil leren kijken. Ik dacht dat het voornamelijk jonge publiek gechoqueerd zou reageren maar dat bleek niet het geval. Ze waren bijzonder geïnteresseerd in de personages en het gebeuren. Je voelde niet zozeer herkenning dan wel intellectueel medeleven. Ik denk dat jongeren daar minder beschermd zijn dan in België.”

Skunk van Koen Mortier.

Wie wil dit zien?

Was het moeilijk om Skunk gefinancierd te krijgen?

“Filmfinanciering is nooit evident maar door het onderwerp was het ditmaal extra moeilijk. Het ergste was dat de vorige intendant van het Vlaams Audiovisueel Fonds (VA), Erwin Provoost, me vroeg wie er nu geïnteresseerd was in het verhaal van die jongen. Ik ben geïnteresseerd, dacht ik, en met mij heel wat mensen. Dat zoiets vanuit de subsidieverstrekker kwam was wel heel heftig. Men heeft me ook aangeraden om minder geld te vragen, wat ik gedaan heb.”

“Maar bij zo’n karikaturale uitspraken stel je je toch vragen bij het soort films dat men in ons land wil maken. Dat die uitlating komt van een ex-producent maakt de zaken nog erger, nog meer misplaatst. Het motiveerde mij wel extra om de film te maken. No way dat ik me laat afschrikken, dacht ik, de film komt er. Hoe dan ook. Ze hebben me met Ex Drummer al een keer trachten tegen te houden, dat is niet gelukt, en ik wou dat met Skunk opnieuw niet laten gebeuren.”

Dan maar een low budget film.

Op het moment dat je de keuze gemaakt heb zie ik daar geen problemen in. En het viel nog mee. Zeker aangezien het geen actiefilm is en alles rond de acteurs en de thematiek draait.”

Koen Mortier & acteurs op de set. Foto Basile Rabaey.

De casting wordt daardoor nog belangrijker.

“In de schrijffase had ik Natali Broods (Pauline), Boris Van Severen (David) en Dirk Roofthooft (Jos) al in mijn hoofd. Dan ben ik beginnen casten voor de hoofdrol, Liam. Thibaud Dooms, die toen 19 was, heeft een casting gedaan. Zeer goed maar heel technisch, en dat vond ik wel spannend. We gingen aan de slag en het klikte. De andere jongeren kwamen uit castings of hebben we op straat gevonden. Zij introduceren rauwheid en authenticiteit want zich dramatisch uitdrukken of teksten van buiten leren was niet hun ding.”

“Ze zijn wat ze zijn en we hebben bij die kern van onwetenden geprobeerd de rest in te passen. Zoals de opvoeders voor wie het niet evident was om op het niveau van die jongeren en de gewone wereld te geraken. Aan de andere kant waren er de ouders die heel extreem mochten zijn en soms op de rand van het karikaturale balanceren. Zoals wanneer ze de arme moeder speelt. Tijdens de research ontdekten we hoe extreem mensen soms geloven in hun ouderschap, hoezeer ze overdrijven om hun gelijk te halen.”

Dat extremisme laat Skunk van het scherm spatten. Bedankt om ons op zo’n filmische wijze verder te doen kijken dan wat we denken te zien!

Brussel, 8 februari 2024.

 

SKUNK van Koen Mortier. België – Nederland 2023, 105’. Met Thibaud Frank Dooms, Sarah Vandeursen, Colin Van Eeckhout, Natali Broods, Boris Van Severen, Dirk Roofthooft, Dolores Bouckaert, Fien Troch. Scenario Koen Mortier naar Geert Taghon. Fotografie Nicolas Karakatsanis. Art Director Geert Paredis. Montage Manu Van Hove. Productie Eurydice Gysel voor CZAR Film. Distributie September Film. Release 13 maart 2024.

 

Geert Taghon, Skunk. De geur van een destructief leven, Uitgeverij Van Halewyck, Leuven, 2015, 207 pag.

Creative Commons

take down
the paywall
steun ons nu!