Dit is geen begrotingscrisis, dit is consequent neoliberaal beleid
De liberaal in econoom Paul De Grauwe ziet tekortkomingen en gebrek aan historisch inzicht bij de partijen van de federale regering maar blijft angstvallig weg van mogelijke ideologische verklaringen voor deze gang van zaken.
In zijn column van 2 november 2026 in De Morgen geeft hij een goed beeld van wat ik de ‘technische aspecten’ van de huidige begrotingscrisis zou noemen. Het federale regeerakkoord bindt de sociaal-democraten van Vooruit, de christen-democraten van CD&V en Les Engagés, de Vlaamse liberalen van N-VA en de Franstalige liberalen van de Mouvement Réformateur (MR).
Dit akkoord voorziet dat de besparingen voor 90 procent moeten komen van verminderingen van de overheidsuitgaven en voor 10 procent van nieuwe overheidsinkomsten (lees: belastingen in een of andere vorm).
Daling van de inkomsten
Het huidige overheidsdeficit is volgens De Grauwe een gevolg van de daling van de inkomsten van de overheid, dus niet van een of andere stijging van de uitgaven. De oorzaak? … “omdat steeds meer mensen er in slagen belastingen te ontwijken".
De Grauwe: “Ondertussen is duidelijk geworden dat een belangrijk deel van de recente ontsporing in de begroting komt van het feit dat er grote lekken zijn ontstaan in de inkomstenstroom, omdat steeds meer mensen erin slagen belastingen te ontwijken. Deze analyse wordt nu ook door officiële instanties zoals het Rekenhof en de Nationale Bank bevestigd”.
Zijn besluit: “Ik sta dus niet alleen wanneer ik stel dat de inspanningen er ook op gericht moeten zijn de lekken langs de inkomstenzijde te dichten. En dat moet meer dan 10 procent van de budgettaire inspanningen vertegenwoordigen.”
Hij confronteert het narratief van de regering met een ander mogelijke uitleg. Het officiële narratief stelt dat: “… veel overheidsuitgaven onproductief zijn en een hoge last leggen op de productieve sector, met name de marktsector. Die situatie is onhoudbaar en dreigt een sociaal paradijs te creëren op een economisch kerkhof. De uitgaven moeten dus naar beneden om die productieve sector weer ademruimte te geven.”
Dit is het verhaal dat de neoliberale krachten al veertig jaar citeren als pleidooi voor hun echte doelstelling: privatisering van zoveel mogelijke overheidsdiensten en versassen van de sociale opbrengsten van die diensten van de burgers naar geld voor de privé-aandeelhouders.
Niet pas vanaf 2008, reeds veertig jaar
De Grauwe zet daar een ander narratief tegenover: “Tot in 2006 was de begroting in België min of meer in evenwicht. De periode nadien werd gekenmerkt door twee grote schokken. De eerste sloeg toe in 2007-2008 met de bankencrisis. Die schok was eigenlijk het resultaat van een telkens terugkerend probleem van het kapitalisme: op regelmatige tijdstippen worden mensen gegrepen door optimisme en euforie, die tot speculatie en buitensporige investeringen leiden in vastgoed, aandelenmarkten en nieuwe technologieën.” (mijn arcering)
Het kapitalisme heeft volgens De Grauwe dus een ‘terugkerend probleem’. Het gevolg van dat ‘probleem’ is bekend: “Een implosie van de hele economie dreigt, omdat de banken het financiële centrum zijn van miljoenen economische activiteiten. En ja, u raadt het: de overheid moet ingrijpen om zo’n calamiteit te verhinderen. Dat gebeurde in 2008-2009.”
Wie de geschiedenis van dat kapitalisme overloopt, ziet geen 'terugkerend probleem' maar een essentieel kenmerk van een systeem, dat zelf crisissen genereert die de overheid dan maar moet oplossen, telkens weer. Dat is het echte 'terugkerende probleem' van het kapitalisme.
Nogmaals De Grauwe in zijn column: “De overheid nam grote delen van de schulden van de banken over, pompte geld in de economie en verhoogde de uitgaven op dramatische wijze om de economie recht te houden. De overheidsschuld schoot de hoogte in van 87 procent van het bbp in 2007 tot meer dan 100 procent in 2009.”
“De tweede schok was de pandemie van 2020-2021 ... De economie kwam in een neerwaartse spiraal terecht. En opnieuw moest de overheid het kapitalisme redden door geld in het systeem te pompen en massale subsidies toe te staan aan ondernemingen en gezinnen om de neerwaartse spiraal te stoppen.” (mijn arcering)
Weersverschijnselen of beslissingen
De Grauwe stelt de oorzaken van de huidige crisis voor als fenomenen, dingen die zomaar gebeuren, zoals het weer, terwijl het in werkelijkheid gaat om de gevolgen van beslissingen die ideologisch gemotiveerd en doordacht zijn. De overheid had immers ook kunnen eisen om de bankencrisis op te lossen door verplichte hernationalisering of socialisering van de sector onder een of andere vorm.
De zogenaamde risico’s van het functioneren in een vrije markt zijn als puntje bij paaltje komt alleen maar risico’s voor de overheid, voor de belastingbetaler
Integendeel, de federale overheid schoot ‘te hulp’ zonder één enkele voorwaarde aan die hulp te verbinden. Het signaal was overduidelijk. De financiële sector mocht na zijn redding met het belastinggeld van alle Belgen gewoon terugkeren naar zijn amorele manier van handelen: onverantwoorde risico’s nemen en zo het pad effenen naar de volgende crisis. De redding is toch gegarandeerd, dus waarom veranderen?
Net zo met de massale steun voor de privé-sector tijdens de pandemie. De regering stelde geen enkele eis in ruil voor die steun. De steunmaatregelen bleven zelfs doorlopen nadat de pandemiecrisis was opgelost. De farmasector mag exorbitante winsten blijven maken en ook de andere sectoren weten zich gerustgesteld. De zogenaamde eigen risico’s van het functioneren in een vrije markt zijn als puntje bij paaltje komt alleen maar risico’s voor de overheid, voor de belastingbetaler dus.
Die steun heeft uiteindelijk alleen de grote bedrijven en de reeds gefortuneerden ‘gered’. Talloze kleine ondernemers en zelfstandigen zijn failliet gegaan. De grote bedrijven en de rijken zijn daarna nog rijker, nog winstgevender geworden – dankzij overheidssteun, waar ze nooit iets voor moesten teruggeven.
Sociale herverdeling, naar boven
De winstcijfers swingen als nooit de pan uit, behalve voor de burger die de vrije markt gered heeft. Hij/zij mag langer werken voor minder loon, minder werkzekerheid, slechtere werkomstandigheden. Wat er met andere woorden gebeurde was een gigantische operatie om openbaar geld om te zetten in privé-rijkdom, een gigantische herverdeling van welvaart. Naar boven, niet naar beneden.
De Grauwe geeft dit impliciet ook toe, maar blijft er cryptisch over: “… de overheid heeft veel moeten uitgeven om het economische systeem te redden. Zonder die operaties zouden vele banken en bedrijven nu niet meer bestaan. De aandeelhouders van die banken en bedrijven werd nauwelijks gevraagd om voor die vrijgevigheid te betalen” (mijn arcering).
Deze gang van zaken is gewenst, de neoliberale krachten zien in deze crisissen een opportuniteit om hun visie op de maatschappij versneld door te drukken
Lees de passieve zinsconstructie: “aandeelhouders en bedrijven werden nauwelijks gevraagd”. Geen daders, geen intenties. Het gebeurde zomaar? Dat was niet zo. Deze bedrijven, banken en aandeelhouders vonden voldoende gelijkgestemde partijen en politici om dat soort ‘vragen’ nooit te stellen, laat staan dat het ‘eisen’ zouden zijn.
Een pijnpunt?
De Grauwe ziet de problemen wel maar kijkt weg van de oorzaken: “Een pijnpunt in België is dat de overheid grote moeite ondervond om de steunmaatregelen af te bouwen. De subsidies aan bedrijven, vooral in de vorm van loonsubsidies, bijvoorbeeld, bleven plakken en bedroegen volgens de Nationale Bank 25 miljard euro (4 procent van het bbp) in 2024.”
Dit is echter nooit een ‘pijnpunt’ geweest. Er was al evenmin sprake van ‘grote moeite’ om de steunmaatregelen af te bouwen. Integendeel, deze gang van zaken was gewenst en gewild. De neoliberale krachten zagen in deze crisissen net een opportuniteit om de visie op de maatschappij (die ze al hadden lang voor deze crisissen) versneld door te drukken.
Wat in de analyse van De Grauwe pijnlijke gevolgen zijn door een gebrek aan visie zijn integendeel gewilde consequenties die een ander doel dienen: de afbouw van de sociale welvaartsstaat en de permanente garantie dat de vrije markt van elke risico gevrijwaard blijft.
De Grauwe heeft daar een andere uitleg voor: “De oorzaak van de begrotingsontsporing is dus dat de overheid gedurende de laatste twintig jaar tweemaal gedwongen werd om het kapitalisme recht te houden, terwijl degenen die het meest hebben geprofiteerd van die reddingsoperaties zich al te veel hebben onttrokken aan de noodzaak om hiervoor te betalen.” (mijn arcering)
Dwang?
Er was nooit sprake van ‘dwang’. Het is al evenmin zo dat ‘zij die het meest hebben geprofiteerd zich al te veel hebben onttrokken aan de noodzaak om hiervoor te betalen’, alsof dat iets is waar die personen zomaar zelf over konden beslissen. Integendeel, wat de grote bedrijven en gefortuneerden deden was hun politieke invloed inzetten om samen met die gelijkgestemde partijen en politici een wettelijk kader te creëren dat dit alles mogelijk maakte.
Met andere woorden, wat De Grauwe beschrijft alsof het weerverschijnselen zouden zijn die zomaar gebeuren gaat in werkelijkheid over zeer doordachte beslissingen, waarvan de gevolgen bekend en gewenst waren (en zijn).
De neoliberale partijen willen niet dat de overheidsschuld opgelost geraakt. Integendeel, een ‘onoplosbare’ overheidsschuld is het ideale excuus om de sociale welvaartsstaat verder te vernietigen. Het moet maar gedaan zijn met het herverdelen van de sociale opbrengsten naar de bevolking die ze met haar arbeid zelf creëert. Uiteraard weten deze krachten als geen ander dat ze die doelstelling niet openlijk kunnen uitbazuinen, maar het is wel wat ze doen.
Paul De Grauwe is als de geneesheer die vaststelt dat werknemers van een bedrijf zware rugproblemen hebben maar weigert om het bedrijf hiervoor terecht te wijzen
De overheidsschuld blijft onder deze regering toenemen, omdat zij de inkomsten naar beneden haalt, weigert overheidsuitgaven af te bouwen zoals de subsidies voor winstgevende bedrijven en even halsstarrig weigert nieuwe inkomsten te vinden bij de fortuinen die de voorbij jaren zijn versast van openbare naar privé-eigenaars.
Oorzaken?
Paul De Grauwe is als de geneesheer die vaststelt dat werknemers van een bedrijf zware rugproblemen hebben en zijn patiënten de beste zorgen biedt, maar tegelijkertijd hardnekkig de oorzaken niet ziet en weigert om het bedrijf terecht te wijzen dat zijn arbeiders zo hard misbruikt.
Hi ziet de problemen wel, noemt ze zelfs bij naam, maar beschrijft ze als fenomenen, dingen die gebeuren bij gebrek aan visie, niet als wel overwogen beslissingen van de voorstanders van een economisch systeem dat hij niet in vraag stelt.
De wetenschap die ‘economie’ wordt genoemd is geen exacte wetenschap, hoe hard heel wat economen dat ook willen bewijzen. Het is een gedragswetenschap, die niet waardenvrij is, die niet buiten de maatschappij staat.
Er zijn geen vaststaande economische wetten die boven elk debat verheven zouden zijn. Paul De Grauwe heeft net als ieder ander burger recht op zijn mening. Dat hij les geeft over economie verandert niets aan het feit dat zijn mening gebaseerd is op zijn ideologische visie op de maatschappij, dt het met andere woorden een opinie is, geen analyse.
De huidige regeringscrisis gaat noch over cijfers, noch over een wens om de overheidsbegroting in evenwicht te hebben. Dit gaat over een strijd voor of tegen een maatschappelijk model dat de naoorlogse sociale welvaartsstaat weg wil.
De vraag is of Vooruit, CD&V en Les Engagés in deze strijd nog enig weerwerk bieden. 'Zonder ons wordt het nog erger' klinkt na veertig jaar sociaal afbraakbeleid niet bepaald geloofwaardig.
Paul De Grauwe is professor aan de London School of Economics. Hij doceert er de cursussen internationale monetaire betrekkingen, monetaire integratie, wisselkoersmarkten, macro-economie van open economieën. Hij was lid van de Kamer van volksvertegenwoordigers voor de Vlaamse Liberaal-Democraten (1995-1999, VLD, nu Anders) en senator (1991-1995 en 1999-2003).
