Met zakenadvocaten als minister van Justitie krijg je zakenjustitie

Heeft het kabinet van de federale minister van Justitie het Brusselse parket proberen te 'bespioneren' in de zaak rond i-Police? Een woordvoerder van het parket en een woordvoerder van Annelies Verlinden (CD&V) zijn in verdenking gesteld voor schending van het beroepsgeheim. 

Voordien werd reeds opgemerkt dat Verlinden als advocate van het bureau DLA Piper optrad voor Sopra Steria, de firma die nadien het It-contract kreeg en dat zij dat toen niet heeft vermeld. Dat de onderzoeksrechter overging tot in verdenking-stellingen betekent dat er volgens hem ernstige aanwijzingen zijn. Verzwijgen dat je hebt opgetreden voor de firma die nadien het contract krijgt, roept ook ernstige vragen op. 

Nieuw is het evenwel allemaal niet. Een van de voorgangers van Verlinden, Koen Geens, die eveneens een zakenadvocaat was, ging heel wat verder dan wat Verlinden nu wordt aangewreven.

Kazachgate

Koen Geens slaagde erin de afkoopwet, die toelaat gerechtigheid af te kopen, door het parlement te duwen. Dat gebeurde niet zonder slag of stoot. Het initiatief voor de wet kwam van zijn eigen advocatenbureau Eubelius. 

Op de website werd dat duidelijk aangegeven: ““Anderzijds zijn ze de uiting van een verzuchting die vooral vanuit het ondernemingsleven werd geformuleerd, omtrent een mogelijkheid om ook reeds ingestelde strafprocedures te beëindigen door een minnelijke schikking, in die gevallen waarin in hoofde van de verdachte de bereidheid bestaat om zijn schuld te erkennen en de financiële gevolgen hiervan vrijwillig op zich te nemen”. 

Omdat de senatoren er geen vertrouwen in hadden werd advocaat-professor Raf Verstraeten als expert opgevoerd. Die is steeds volgens dezelfde website “a partner at the firm since 2000, heads the white-collar crime practice and is a top specialist in his field, and also covers human rights law” 

Hij overtuigde de senatoren dat een voorafgaande schulderkenning noodzakelijk was om een deal te kunnen maken. Alleen stond dat nergens in de tekst. De parlementairen voelden zich terecht bedrogen en maakten er een parlementair onderzoek van. Dat toonde goed aan hoe er was gelobbyd zowel door parlementairen als door hoge magistraten. 

De Antwerpse procureur-generaal moest bekennen dat hij tegen de pers had gelogen en dat er wél stiekem was onderhandeld met de diamantairs. Hij had zelfs getracht de politieke besluitvorming te beïnvloeden, een activiteit die buiten zijn wettelijke bevoegdheden ligt. 

Zijn Brusselse collega paste dan weer de wet toe nog voor die was gestemd en op het advies van de Raad van State wachtte. Op het kabinet-Geens hield een substitute van de Antwerpse procureur-generaal “de pen” vast. 

Voor wie er enig inzicht in heeft werd de gehele operatie door de Franse inlichtingendienst georkestreerd en werd ze om afgeschermd te houden langs de Orde van Malta gevoerd. 

Daardoor slaagde het Franse Elysée er in de Kazachse oligarchen die in Brussel reeds wegens fraude voor de strafrechter stonden te redden, wat een voorwaarde was voor de Belgische regering om Franse gevechtshelikopters te kunnen verkopen.

Gratis of betalend?

Het is een oud zeer dat justitie niet de middelen krijgt om behoorlijk te functioneren. Groot pijnpunt daarin is de wijze waarop het politiek beleid met informatica omgaat: geen enkele maatregel slaagde er in een behoorlijk systeem te voorzien en het toegewezen materiaal was evenmin toereikend. 

Magistraten, griffiers en ambtenaren van de administratie justitie sloegen daarom de handen in elkaar en maakten zelf een eigen systeem, Vaja-component en e-Deposit. Door deze programma's werden niet alleen de uitspraken van hoven en rechtbanken online raadpleegbaar maar konden ook afschriften worden bekomen en zelfs documenten aan het dossier worden gevoegd. 

Doordat gebruik gemaakt werd van de modernste technologie waren ook verdere toepassingen in voorbereiding zodat het uiteindelijk doel, de vervangingen van het papieren dossier door een elektronische versie, een haalbare zaak werd. 

Justitieminister Koen Geens had het zich dus gemakkelijk kunnen maken. Het volstond om dit interne initiatief de nodige fondsen te geven voor de verdere uitbouw van het systeem. 

Dat deed de minister niet. Hij stopte de financiering en dwong het gerecht gebruik te maken van een door zijn kabinetschef verkozen MaCH-programma, een verouderd systeem dat reeds jaren in enkele diensten werd gebruikt en dat grote gebreken vertoont, niet de mogelijkheden inhoudt van VAJA en é-Deposit, en daardoor heel wat bijkomende investeringen vereist om tot eenzelfde doel te komen. 

Koen Geens ondermijnde ook een ander doel van het door het gerecht zelf gemaakte systeem: hij dwong de advocaten met een Koninklijk Besluit om gebruik te maken van een door de advocatuur gemaakte toegang tot het door het gerecht volkomen gratis ter beschikking van de burger gestelde systeem. 

Dat leidde tot de onwezenlijke toestand dat de burger wanneer hij daar zelf om vroeg er gratis gebruik kon van maken en wanneer hij dat langs zijn advocaat deed hij er diende voor te betalen.

Beleid

Voorgaande dossiers tonen hoe er, ook bij justitie, aan beleid wordt gedaan. Als je een zakenadvocaat tot justitieminister maakt krijg je zakenjustitie. De imput komt van de grote zakenkantoren als Eubelius of Piper. Dat zijn niet de kantoren die voor de gewone burger optreden maar die de belangen van het grote geld dienen. Zij maken de wetsvoorstellen, begeleiden het wordingsproces, en gebruiken nadien de wet om de belangen van hun cliënten te dienen. 

Een ander sprekend voorbeeld is de afkoop door het bedrijf Bois Sauvage. In De Standaard van 28 november 2013 verklaarde Raf Verstraeten, ditmaal niet in zijn hoedanigheid van architect van de afkoopwet, maar wel als advocaat van verdachte Luc Vansteenkiste die als beheerder bij Bois Sauvage een proces afkocht: ”De schikking van Bois Sauvage in het Fortis-dossier is geen schuldbekentenis.” 

In plaats van de boete die tot 30 miljoen kon oplopen, werd er 9 miljoen betaald. Het aandeel van Bois Sauvage schoot nadien met bijna 6 procent omhoog. Beleggers reageerden opgelucht omdat de onzekerheid rondom het slepende juridische conflict hiermee definitief van de baan was.

Grondwet

Dit systeem vervangt de grondwettelijke voorziening die bepaalt dat alle machten uitgaan van de Natie. Er wordt op vertrouwelijke wijze gelobbyd tussen het kabinet van de minister, het openbaar ministerie en de belanghebbenden. 

In de Operatie Kelk, de huiszoekingen en inbeslagnames in de kerk maakte justitieminister Stefaan De Clerck er een protocol voor. Parketmagistraten moesten samenwerken met de commissie-Adriaensens, een commissie van de kerk. Aan die commissie moest de bevoegdheid worden gegeven om te beslissen welke dossiers wél en welke niet tot vervolging konden leiden. 

De Kazachgate toonde erg duidelijk hoe het systeem werkt. Eubelius gaf de aanzet. De tot minister gepromoveerde stichtende vennoot van Eubelius, Koen Geens gaf er gevolg aan. 

Er werd stevig gelobbyd, onder meer door de Antwerpse procureur-generaal, zijn substitute hield op het kabinet de pen, een gewezen Eubelius-vennoot werd als expert opgevoerd om de onwillige senatoren bij de neus te nemen. 

En dat allemaal om oligarchen die reeds voor de strafrechter stonden van een veroordeling te redden zodat Frankrijk gevechtshelikopters kon verkopen.

Lobbyen

Op 20 december 2010 kregen alle Nederlandstalige politici in de Kamer en de Senaat een mail waarin ze worden opgeroepen lid te worden van ‘De Diamantclub’: “ In De Diamantclub willen we politici samenbrengen, die de waarden en de belangen van onze diamanthandel verdedigen... We hebben het plan opgevat om met een informele groep van politici geregeld samen te komen in wat we ‘De Diamantclub’ noemen.’ 

Deze mail was verzonden in opdracht van N-VA-kamerfractieleider Jan Jambon. Hij is de zelfverklaarde voorzitter van De Diamantclub. De ondervoorzitters van De Diamantclub zijn CD&V-Kamerfractieleider Servais Verherstraeten (CD&V) en Kamerlid Willem-Frederik Schiltz (Open VLD). “We zijn er trots op voorzitter en ondervoorzitters te zijn”, ondertekenenden Jambon, Schiltz en Verherstraeten.

Commercialisering

Dat is niet bepaald wat de recent in herinnering gebrachte witte marsen vroegen. De vercommercialisering van justitie merk je niet alleen in de werkwijze van de ministeriële kabinetten, waar zoals elders beroep gedaan wordt op externe specialisten, advocatenbureaus en auditors. Dat het ook door de eigen diensten kan en het heel wat kosten bespaart werd door het E-Deposit systeem bewezen. 

De vercommercialisering heeft zich bovendien ook in de werking van de justitie zelf doorgezet. Procureurs moeten nu niet alleen opsporen, vervolgen en er een gerechtelijk vervolg aan geven. Zij zijn nu ook ‘commercanten’ geworden, die onderhandelen, bemiddelen, seponeren en deals maken over de afkoop van misdrijven.

Institutionalisering

Wat al dan niet belangrijk is om te vervolgen, wat het strafrechtelijk beleid wordt genoemd, werd aan de rechtspraak en de rechtsleer onttrokken. Het voorstel kwam van professor grondwettelijk recht Johan Vande Lanotte. 

Dat stond in schril contrast met de vaststellingen van het Bendeonderzoek. Daaruit bleek immers dat het beleid in dat dossiers was aangegeven door de procureur van Nijvel. Hij en niet de onderzoeksrechters hadden de onderzoekspistes en de onderzoeksstrategie bepaald. 

De ingreep bekwam het tegendeel van wat moest gebeuren. Het strafrechtelijk beleid werd de persoonlijke bevoegdheid van één enkel politiek mandataris, van enkel de justitieminister. De procureurs-generaal mogen er enkel hun advies in geven en zijn verplicht de ministeriële richtlijnen uit te voeren. In welk democratisch systeem is dit aanvaardbaar?

Gevolg

Iedereen voelt dat er minstens wat onfris aan is. Door de vervanging van het algemeen belang door dat van de privé is het verdienmodel ook in justitie, de sterke arm der wet, doorgedrongen. De ‘commercie’ in en rond justitie heeft de grote principes aangetast. 

Dat gerechtigheid kan afgekocht worden staat haaks op de gehele wordingsgeschiedenis van het democratisch rechtssysteem. Dat er daardoor ook opnieuw ongelijkheid is gekomen is er een logisch gevolg van.

Er zit ook een prijskaartje aan. Over een langere periode (2010–2021) gaf de Vlaamse overheid in het totaal 43 miljoen euro uit aan advocaten en externe juristen. De grondwettelijke opdeling van de macht is daardoor geheel ondermijnd en vervangen door de persoonlijke macht van de justitieminister. 

Die laat de voorbereiding, het lobby-werk en de parlementaire afhandeling over aan de daarvoor goed betaalde zakenkantoren. En dezelfde kantoren maken er nadien gebruik van om hun cliënten te dienen. 

De vertegenwoordigers van de Natie, zowel de volksvertegenwoordigers als de rechters, zitten er bij en kijken er naar. De eersten stemmen zoals het hen voor veelal door hen niet te begrijpen ingrepen wordt opgelegd. De uitspraken van de rechters zijn nog slechts aanwijzingen geworden die, al of niet willekeurig, worden uitgevoerd. 

Probleem is dat niemand noch de macht heeft om er wat aan te doen. De wet op de partijfinanciering had hetzelfde doel en gevolg. Daardoor werden ook de vertegenwoordigers van de Natie buiten spel gezet en verkregen de partijvoorzitters alle macht. 

Misschien kunnen de recente revelaties over het ‘systeem’ van voormalig Eurocommissaris voor de Justitie Didier Reynders de ogen openen van wie er nu niet wenst naar te kijken. 

Misschien komt daardoor de bewustwording dat het niet enkel om een ingreep in justitie gaat. Dit gaat om een ware maatschappijhervorming waarin de welvaartsstaat vervangen werd door het verdienmodel en waarin justitie, als sterke arm van de uitvoerende macht, wordt misbruikt om die hervorming af te dwingen.