VUB-socioloog Elchardus hermaakt ‘gesundes Volksempfinden’ tot volksberoep

In zijn artikel ‘De wetgever lijkt me beter geschikt om de wet te interpreteren dan een ideologisch en sociaal homogeen rechtscollege' (De Morgen, 9 november 2026) pleit emeritus professor sociologie aan de VUB Marc Elchardus voor een toepassing van het door de Vlaamse nationalisten bedachte parlementaire beroep. 

“Laat alle rechtscolleges die zich boven het parlement plaatsen en oordelen over wet en regeringsbeleid een meerderheids- en een minderheidsopinie schrijven. Laat het parlement daar grondig over debatteren en met een tweederdemeerderheid beslissen of het de meerderheid of de minderheid van de rechters volgt, of geen van beide”. 

Het is een mening als een andere. De socioloog vergeet echter wat je er als jurist kan aan toevoegen.

Wie beslist?

Elchardus gaat er terecht van uit dat het parlement beslist. Zo staat dat in de Grondwet: “Alle machten gaan uit van de Natie”. Dat is echter in de feiten lang niet meer het geval. Het zijn noch de ministers, noch de parlementsleden die beslissen. 

Alle macht ligt, dankzij de wet op de partijfinanciering, bij de politbureaus van de partijen en vooral bij de niet door het volk verkozen partijvoorzitters. De arrogantie van Geroges-Louis Bouchez, voorzitter van de Franstalige liberale partij Mouvebnment Réformateur (MR) is zo groot dat hij nu niet meer langs zijn woordvoerder in de begrotingsonderhandelingen werkt maar dat hij zelf aan tafel gaat zitten. 

Daardoor is ons land geen democratische rechtsstaat meer, het is een oligarchie geworden. Partijvoorzitters beslissen alles en zowel de ministers als de vertegenwoordigers van het soevereine Volk zitten erbij, kijken ernaar en duwen op het hen opgelegde knopje.

Hoe wordt beslist?

Elchardus wil de opheffing van de geheimhouding van het voorbereiden beraad door rechtscolleges over hun vonnissen. Iedere rechter mag dan zijn persoonlijke standpunt openbaar maken. 

Dat is zoveel als de volkomen politisering van de rechterlijke macht zoals Trump dat wil. Je krijgt dan linkse en rechters, gelovige en vrijzinnige, N-VA volgelingen of PVDA-militanten. 

Elchardus gaat hier in zijn sociologische benadering voorbij aan verschillende elementen. Vooreerst is het de bedoeling dat een rechterlijke uitspraak een eind maakt aan een betwisting. Met een geopenbaarde meerderheids- en een minderheidsopinie blijft die betwisting echter bestaan. 

In een rechterlijke uitspraak moet ook aangegeven worden waarom rechters tot een bepaalde uitspraak komen. Omdat zij zich kunnen vergissen zijn daartegen rechtsmiddelen als verzet, beroep en cassatie voorzien. 

In een strafzaak is het toezicht nog uitgebreider. Daarin zijn er de tussenkomsten van de onderzoeksrechter, van de onderzoeksgerechten, de raadkamer en de kamer van inbeschuldigingstelling, en van de strafrechter die in een openbare en tegensprekelijke procedure handelt. 

En dan is er ook nog de cassatie. Het Hof van Cassatie is geen gewoon rechtscollege dat over de grond van een zaak oordeelt maar enkel nagaat of de wet op de juiste wijze werd toegepast. In die zin is dat hof een toezichthouder op de wil van de wetgever. 

Ten slotte belet niets dat de wetgever, wanneer die van oordeel is dat er verkeerd werd beslist, een wetgevend initiatief neemt om de wet aan te passen of te wijzigen. Dat gebeurde recentelijk met de afkoopwet. 

Het Grondwettelijk Hof keurde die wet af omdat zij niet voldeed aan de vereisten van het eerlijk proces. Daarop volgden twee wetsaanpassingen. Wat Elchardus uiteindelijk wil, dat het parlement het laatste woord heeft, wordt daardoor bewezen.

Aangetast

Elchardus gaat ook voorbij aan wat wellicht de voornaamste reden is waarom het departement justitie zo slecht scoort. Er wordt nu terecht van klassenjustitie gesproken. Dat komt door de meer dan ongepaste politieke tussenkomsten in lopende gerechtelijke dossiers. 

Minister van justitie Stefaan De Clerck (CD&V, 1995-1998 en 2008-2011) maakte een extralegale procedure om de hiërarchie in de kerk te beschermen. Minister van justitie Koen Geens (CD&V, 2014-2020) maakte de afkoopwet om Kazachse oligarchen die reeds voor de strafrechter stonden toe te laten hun veroordeling af te kopen zodat het Franse ministerie van buitenlandse zaken gevechtshelikopters kon verkopen. 

In de Fortis-zaak werd de geheimhouding van het beraad geschonden met het ontslag van de eerste minister en de eerste voorzitter tot gevolg. Wat hebben deze tussenkomsten van de politiek in deze dossiers opgebracht? 

In de Kazachgate werd het voorstel van Elchardus zelfs toegepast. Er kwam een heus parlementair onderzoek dat alle ‘disfuncties’ bloot legde. Maar net zoals dat met het onderzoek over de Operatie Kelk gebeurde, de huiszoekingen en inbeslagnames in de kerk, werd alles onder de mat geveegd. Er werd gedebatteerd, er werden zelfs misdrijven aangetoond, maar er gebeurde niets mee.

Procedures

Dat magistraten onafhankelijk en onpartijdig moeten zijn is een opdracht en geen evidentie. De waarborgen voor een ‘eerlijk proces’ liggen niet bij de persoon van de magistraat maar in de procedurevoorschriften die van openbare orde zijn zodat niemand er kan van afwijken. 

De rechter is ook de laatste toevlucht voor de benadeelde burger. In een openbaar en tegensprekelijk proces kan de burger zijn rechten opeisen. Als het hier niet lukt kan hij zelfs naar Hof voor de Rechten van de Mens stappen. 

Dat is heel wat anders dan de almacht van de politieke oligarchie die zich geheel boven het soevereine volk heeft geplaatst. Het door Elchardus overgenomen en verdedigde Volksberoep heeft ook historisch zijn gevaar getoond. 

Het ‘gesundes Volksempfinden’ (het gezonde volksgevoel) werd door de nazi's tot een officieel rechtsbegrip verheven. Rechters moesten toen wetten niet langer puur op basis van de tekst interpreteren, maar konden oordelen op basis van wat de ‘gezonde volksgemeenschap’ als rechtvaardig of strafbaar beschouwde. 

Dit concept werd misbruikt om minderheden, politieke tegenstanders en wetten willekeurig te buigen naar de ideologie van de staat. Tot wat dat ook nu kan leiden is erg zichtbaar door de fratsen van president Trump. Daar kan je, zelfs als gewezen professor sociologie van een Vrije Universiteit, toch moeilijk naast kijken. 

Het ‘gesundes Volksempfinden’ deed het in de Verenigde Staten van Amerika, op het enige moment dat het zich wettelijk kon tonen, ook niet.

Note:

1. Het Franse woord ‘cassation’ betekent ‘breking’ of ‘vernietiging’.