Californische miljardairstaks: eerste stap in de strijd om economische rechtvaardigheid

Er woedde een hevige strijd in de Amerikaanse staat Californië. Op 3 november werd daar een referendum gehouden over de invoering van een éénmalige miljardairstaks, waaraan onder andere Meta-CEO Mark Zuckerberg onderworpen zou worden. 

De vakbond en academici die het voorstel ontwierpen, hebben getracht het voorstel zo goed mogelijk te verdedigen tegen aanhoudende aanvallen van miljardairs en politici van binnen en buiten Californië, die honderden miljoenen investeerden in de tegencampagne. Het referendum groeide daarmee uit tot een openlijke klassenstrijd. 

Groei van het globale vermogen 

Het gewicht van het grootkapitaal wordt steeds zwaarder in de wereld. De afgelopen decennia groeide het vermogen en de economische macht, en daarmee ook de politieke invloed, van een kleine groep van ‘s werelds rijksten op explosieve wijze. Zo steeg het totale vermogen van de globale rijkste 0,0001 procent sinds 1987 van iets boven de 3 procent van het mondiale BNP tot en met 14 procent vandaag de dag[1].

Dat komt overeen met een groeiratio van 7,1 procent per jaar. Ter vergelijking: de groeiratio van de gemiddelde volwassene in die periode bedroeg wat betreft het inkomen 1,3 procent per jaar, en 3,2 procent qua vermogen. In meer concrete termen vertaalt dit zich in de volgende, tot de verbeelding sprekende, cijfers: terwijl de 10 rijkste mensen ter wereld in 1987 samen een totaal netto vermogen bezaten van ongeveer 84 miljard US-dollar, kwam dit bedrag in 2025 neer op 1.821 miljard dollar. 

De afgelopen 25 jaar is het vermogen van de miljardairs wereldwijd gestegen van 898 miljard dollar naar 20.100 miljard dollar

De samenstelling van deze top 10 veranderde ook, vooral wat betreft woonplaats en de bron van hun rijkdom: terwijl de top 10 rijkste mensen in 1987 slechts één persoon uit de Verenigde Staten bevatte en deze mensen hun rijkdom voornamelijk uit vastgoed haalden, waren in 2025 acht van de tien mensen Amerikaan en zaten zij vooral in de tech-industrie, met Elon Musk op kop, en gevolgd door bedrijven als Meta, Amazon, Oracle, Google en Microsoft. 

Tenslotte, is de groep van miljardairs wereldwijd de afgelopen 25 jaar sterk gestegen – van 470 mensen in 2000 tot 3.428 in 2026 – en daarmee gepaard ook hun gecombineerde netto vermogen: van 898 miljard dollar naar 20.100 miljard dollar, respectievelijk. 

Onvermogen om het vermogen te belasten

Hoewel zowel het aantal miljardairs als hun vermogen wereldwijd dus sterk is gestegen, blijft hun bijdrage in wat betreft de belastingen die ze betalen sterk beperkt. Meer nog: ze ontspringen maar al te vaak de dans. Hedendaagse belastingssystemen slagen er niet in om de meest vermogenden effectief te belasten[2].

In landen als Frankrijk, Italië en Nederland betaalt de bevolking gemiddeld 45 tot 50 procent van haar inkomen aan belastingen. In de Verenigde Staten ligt dat percentage met ongeveer 28 procent een stuk lager. Wereldwijd betalen miljardairs gemiddeld 27 procent, ongeveer de helft van het gemiddelde belastingtarief in de drie Europese landen.

Als we enkel de individuele inkomstenbelasting in acht nemen – en de consumptie- en vennootsschapsbelasting buiten beschouwing laten[3] – dan zien we dat de belasting een progressieve curve volgt voor het merendeel van de bevolking (hoe groter het inkomen, hoe hoger het belastingspercentage), maar een regressieve curve voor de meest vermogenden[4].

Een minimumbelasting voor miljardairs wereldwijd van 2 procent van hun vermogen zou 242 miljard dollar opleveren 

Terwijl de individuele inkomstbelasting voor het merendeel van de bevolking hier varieert tussen 0-5 procent bij de armste delen van de bevolking en de 15-20 procent bij de rijkere delen, gaat het bij miljardairs over een percentage van 8 procent in de Verenigde Staten, 1,7 procent in Frankrijk, en zo goed als 0 procent in Nederland. 

Het onvermogen om miljardairs effectief te belasten heeft alles te maken met het feit dat hun vermogen vooral bestaat uit aandelen die ze in hun eigen bedrijven steken (het systematisch gebruik van holdings). 

Terwijl het persoonlijke vermogen, alsook de winsten die bedrijven maken, belast kunnen worden door constructies als een inkomens- en vermogenswinstbelasting, komt het zakelijk vermogen (in de vorm van aandelen in de eigen bedrijven dus) niet in aanmerking. Dat terwijl mensen hun economisch kapitaal de afgelopen jaren steeds meer is gaan afhangen van vermogen (ten opzichte van beroepsinkomen), en de grootste rijkdommen worden opgeslagen binnen dat zakelijk vermogen. 

Economische bijdrage en verantwoordelijkheidsgevoel

Tegelijkertijd zou een minimale verhoging van de bijdrage van deze miljardairs een essentiele rol kunnen spelen in de weg naar nationale en mondiale herverdeling, alsook een oplossing kunnen bieden voor de maar al te vaak aangehaalde nationale tekorten. 

De econoom Gabriel Zucman berekende dat een minimumbelasting voor miljardairs wereldwijd ter hoogte van 2 procent van hun totale vermogen – hetgeen een minimale impact zou hebben op hun kapitaal – in 2024 een bedrag van 242 miljard US-dollar aan belastingsinkomsten zou hebben opgeleverd, uitgaande van een perfecte handhaving. Maar ook rekening houdende met 20 procent belastingsontwijking en -ontduiking, zou een dergelijke maatregel 193 miljard dollar renderen.

Afbeelding

In het teken van dit contrast tussen de accumulatie van kapitaal en het ontbreken van herverdelende maatregelen op de hoogste vermogens, is de verhouding van de mondiale economische elite tot de rest van de samenleving op zijn minst dubieus te noemen. Hun houding gaat twee tegenovergestelde richtingen uit. 

Enerzijds, onttrekken ze zich op economisch vlak van enig verantwoordelijkheidsgevoel door hun positie, economische rijkdom en winsten te verantwoorden door een meritocratisch en self-made man narratief op te hangen aan hun succes[5]. Moreel gezien vinden ze daardoor niet dat ze verantwoording moeten afleggen aan het collectief dat hun bestaansreden vormt. 

Anderzijds, wordt hun politieke inmenging steeds groter: niet alleen door via campagnebijdragen de electorale keuze voor politieke volksvertegenwoordigers te beïnvloeden, maar ook door zelf een grotere rol op te nemen in het publieke leven en debat. Zo wordt er dus getracht economisch kapitaal om te zetten in politieke invloed. 

Om bezorgdheden rond kapitaalvlucht tegen te gaan, ontwierpen ze de belasting zo dat deze zou werken met retroactieve kracht

De miljardairstaks die dit jaar in Californië werd ontworpen en waarover onlangs werd gestemd, moest een eerste stap vormen richting het herstel van de scheve verhouding tussen de explosieve groei in en de omvang van het vermogen van enkelen en de economische bijdrage die zij aan herverdeling en daarmee de rest van de samenleving leveren.  

Californische referendum als primeur 

Het referendum over een éénmalige miljardairstaks in Californië werd officieel aangekondigd in april 2026, nadat de vakbond SEIU United Healthcare Workers West (SEIU-UHW) meer dan 980,000 stemmen had verzameld bij een petitie rond “Proposition 40”. Deze hield in dat, als ze geaccepteerd werd door de bevolking van Californië, de miljardairs van de staat een éénmalige vermogenstaks zouden moeten betalen van 5 procent op hun geaccumuleerd vermogen. 

Deze miljardairs betalen momenteel namelijk minder belasting op hun vermogen(swinst) dan hetgeen werknemers op hun loon betalen. De opbrengsten van deze belasting, geschat op zo’n 100 miljard US-dollar in 5 jaar tijd, zouden voornamelijk naar gezondheidszorg gaan, en in mindere mate, zo’n 10 procent, ook naar voedselhulp en onderwijs. 

Het voorstel voor de belasting kwam er nadat vakbondsleider Dave Regan en zijn vakbond SEIU-UHW een oplossing zochten voor de gevolgen die Donald Trump’s ‘Big Beautiful Bill’ zal hebben op de levens van miljoenen Californiërs. Door deze maatregel zullen 2 tot 3 miljoen Californiërs namelijk hun ziekteverzekering (Medicaid; een verzekering die speciaal ontworpen is voor lage inkomens) verliezen. 

In de zoektocht naar een oplossing benaderde Regan de economen Emmanuel Saez en Gabriel Zucman, die onder andere met Thomas Piketty hebben samengewerkt en gespecialiseerd zijn in onderwerpen als economische ongelijkheid en belastingbeleid. Samen met een aantal professoren uit verschillende universiteiten ontwierpen ze vervolgens Proposition 40. 

Om bezorgdheden rond kapitaalvlucht tegen te gaan, ontwierpen ze de belasting zo dat deze zou werken met retroactieve kracht. Alle mensen die meer dan 1 miljard in nettovermogen bezaten op 1 januari dit jaar, kwamen in aanmerking voor het betalen van de belasting. 

Dit had een primeur kunnen zijn in het laten bijdragen van de grootste vermogens aan economische herverdeling

Daardoor worden zo’n 200-250 miljardairs aan de belasting onderworpen[6], waarvan uiteindelijk slechts zeven de staat voor de ‘deadline’ hebben verlaten. Daaronder Google-topmannen Larry Page en Sergey Brin, aslook ‘durfkapitalist’ en zelfbenoemd ‘conservatief libertariër’ Peter Thiel. Zij namen desondanks 27 miljard dollar aan potentieel inkomen met zich mee. 

Het grootste deel van deze groep – waaronder Mark Zuckenberg, die ongeveer 11 miljard zou moeten betalen na de afgelopen 10 jaar zijn vermogen met 166 miljard dollar te hebben zien stijgen, alsook Jensen Huang, CEO van Nvidia – zou dus zowel in Californië blijven, als de belasting betalen.  

Als de miljardairstaks erdoor was gekomen, had deze dus een primeur kunnen zijn in de ontwikkeling van een belastingssysteem dat de grootste vermogens effectief laat bijdragen aan economische herverdeling. 

Campagnevoering als klassenstrijd: de oppositie van Silicon Valley

Hoewel de bedenkers van Proposition 40 er alles aan hebben gedaan om aan te tonen dat de belasting een effectieve manier is om voor billijke economische herverdeling te zorgen en dat de angsten rond de vlucht van het kapitaal en de daarmee gepaarde vermeende negatieve gevolgen op de economie ongegrond zijn, hebben zowel de miljardairs zelf als de Californische politieke elite alles uit de kast gehaald om de ‘Neen’-stem te doen overwinnen. 

Hun strijd heeft uiteindelijk zijn vruchten afgeworpen: het voorstel werd verworpen met 52,8 procent neen-stemmen tegenover 47,2 procent ja-stemmen.

Onder de groep miljardairs uit het neen-kamp werd zo’n 314 miljoen dollar verzameld om de tegencampagne te financieren

Via intensieve campagnevoering groeide het neen-kamp de afgelopen maanden uit tot een beweging die het initiële overwicht van het ja-kamp deed keren. Terwijl eerste peilingen wezen op een meerderheid die voor de miljardairstaks was, is deze dus fel geslonken – en uiteindelijk gekanteld – naarmate politici en miljardairs sterk begonnen te investeren in de tegencampagne. 

Op politiek niveau was er een belangrijke rol weggelegd voor de Democratische gouverneur van Californië Gavin Newsom, die zich van begin af aan fel tegen het belastingvoorstel keerde. Met verwijzingen naar kapitaalvlucht als risico en de redenering dat een dergelijke taks enkel zinvol is op nationaal niveau, steunde de politicus de oppositiestrijd van de miljardairs en Tech-bazen op wiens financiële steun hij wellicht rekent voor de presidentscampagne van 2028. 

Onder de groep miljardairs uit het neen-kamp werd zo’n 314 miljoen dollar verzameld om de tegencampagne te financieren. Mensen als Sergey Brin en Peter Thiel spendeerden alleen al zo’n 100 miljoen dollar, en ook Larry Page en Eric Schmidt hebben diep in de buidel getast. 

Er werd actiegevoerd via tv- en radiospotjes, waarin doembeelden werden opgetrokken van rondtrekkende belastingcontroleurs die de eigendommen der doorsnee-Amerikaan optekenden en confisqueerden, en waarin men de belasting voorstelde als een communistische aanval op de American Dream. 

Ook het grote aantal kranten in handen van de miljardairs, zoals Jeff Bezos’ The Washington Post, publiceerden analyse op analyse en opiniestuk op opiniestuk rond de doemscenario’s ten gevolge van Proposition 40. Tot slot werd een team aan advocaten ingezet door deze miljardairs om twee nieuwe voorstellen te ontwerpen, Proposotion 41 en Proposition 42, die de miljardairstaks juridisch gezien onmogelijk zouden maken. 

Het mag duidelijk zijn dat het neen-kamp een economisch en politiek overwicht had op het ja-kamp

Het mag duidelijk zijn dat het neen-kamp een economisch en politiek overwicht had op het ja-kamp, ondanks de investeringen van de vakbond en de steun van politici als Bernie Sanders en een groep Nobelprijswinnaars in de economie. Dit blijkt duidelijk uit de resultaten van het referendum, waarbij vooral de Californische middenklassers de doorslag zullen hebben gegeven, een groep waar expliciet op werd ingespeeld in de tegencampagne. 

Door Proposition 40 naar voren te schuiven, hebben de ontwerpers ervan echter wel een aantal zaken pijnlijk blootgelegd. Het idee dat klasse politiek irrelevant is geworden of, meer nog, dat klasse iets van het verleden is en dat de samenleving slechts bestaat uit unieke en postmaterialistische individuen, blijkt hieruit volledig onhoudbaar te zijn. 

De campagne rond Proposition 40 toont maar al te duidelijk aan dat er een kleine groep vermogenden bestaat die economische en politieke belangen delen, een sterk klassenbewustzijn vertonen, en die, wanneer ze zich bedreigd voelen, bereid zijn om te strijden tegen (vermeende) tegenstanders. 

Machthebbende en dominante groepen hebben vaak weinig te winnen aan een openlijk conflict. Hoewel ze het eigenlijke referendum uiteindelijk verloren, mogen de ontwerpers van Proposition 40 het dus wél als een overwinning beschouwen dat ze deze machtsdynamieken aan het licht hebben gebracht.

Notes:

[1] Zie: Zucman, G. (2024). “A Blueprint for a Coordinated Minimum Effective Taxation Standard for Ultra-High-Net-Worth Individuals”. Rapport Commissioned by the Brazilian G20 Presidency. 

[2] Ibid. 

[3] Een consumptiebelasting is de indirecte belasting op de aankoop of het verbruik van goederen en diensten, die vaak is inbegrepen in de prijs; een vennootschapsbelasting is de belasting die een vennootschap dient te betalen op haar winst.

[4] In Nederland geldt dit al voor de rijkste 5 procent, in Frankrijk vanaf de rijkste 0,1 procent, en in de VS vanaf de rijkste 0,001 procent. 

[5] Er kan een psychologische basis liggen aan deze tendens: eerder onderzoek toonde aan dat in samenlevingen en regio’s waar economische ongelijkheid groter is, mensen van hogere sociale klassen minder geneigd zijn om ‘pro-sociaal’ gedrag (zoals het delen van bezittingen, het helpen van mensen, het maken van ethische beslissingen) te vertonen (zie: Manstead, A. S. R. (2018). The psychology of social class: How socioeconomic status impacts thought, feelings, and behaviour. British Journal of Social Psychology, 57, 267-291). Dit kan zijn omdat ongelijkheid hen het gevoel geeft dat ze bezorgd moeten zijn om hun bevoorrechte positie te verliezen, of omdat ze daardoor het gevoel krijgen zich te moeten verantwoorden. 

[6] Hun aantal werd op 1 januari 2026 op 214 mensen geschat.