Begroting: de staatskas is leeg omdat die leeggehaald werd
Een gat in de kas
De regering-De Wever is opnieuw begonnen aan de zoektocht naar 10 miljard euro voor de begroting. De redenering is bekend: onze uitgaven zouden te hoog liggen, bijvoorbeeld op vlak van de sociale zekerheid. Maar volgens econoom Willem Sas van de UHasselt liggen onze sociale uitgaven nochtans niet hoger dan bij de buurlanden.
Een nieuwe studie van de Nationale Bank stelt dat de problemen niet zozeer liggen bij te veel uitgaven, maar eerder bij te weinig inkomsten. De Belgische begroting is er de afgelopen jaren meer op achteruit gegaan door gebrekkige inkomsten dan door stijgende uitgaven.
Omwille van de bezuinigingen zijn de overheidsuitgaven tussen 2013 en 2025 gedaald van 56 procent naar 54 procent. Maar in diezelfde periode liepen de belastinginkomsten nog harder terug: van 52,5 procent naar 49 procent.
Sinds 2013 gaat het elk jaar om miljarden euro’s die niet in de staatskas terechtkomen. Cumulatief gaat het om een slordige 21 miljard euro. Met andere woorden: de voorbije regeringen hebben de staatskas zelf leeggehaald. "Los van het gegeven dat de overheidsuitgaven te hoog of te laag zijn: als je te weinig inkomsten hebt, zit je met een probleem", aldus Willem Sas.
Bedrijven krijgen jaarlijks miljarden cadeau zonder dat daar daadwerkelijke tegenprestaties tegenover staan
Het rapport van de Nationale Bank onderscheidt twee oorzaken voor de mindere inkomsten. Vooreerst werden de lasten op arbeid zowel voor werkgevers als werknemers verlaagd. De gefaseerde uitvoering van de taxshift tussen 2015 en 2020 speelde daarbij een belangrijke rol.
In dat kader krijgen bedrijven jaarlijks miljarden cadeau van de overheid in de vorm van loonsubsidies en kortingen op werkgeversbijdragen, zonder dat daar daadwerkelijke tegenprestaties tegenover staan op het vlak van werkgelegenheid, lonen of investeringen. In 2025 bedroeg die gulle steun bijna 24 miljard euro.
Een tweede reden is de daling van het inkomen uit arbeid. Onder andere door de loonblokkering kromp het aandeel van de arbeidsinkomens in het bbp. Lager loon betekent ook minder belastinginkomsten. Bovendien remt dit de economie af: minder koopkracht betekent ook minder consumptie en dus minder afzet voor de productie.
Een arsenaal aan belastingontwijking
Econoom Paul De Grauwe wijst op nog een andere reden voor het groeiende tekort. Tijdens zijn twaalf jaar als minister van Financiën bouwde Didier Reynders een indrukwekkend arsenaal aan methoden voor belastingontwijking op. Sinds 2014 hebben onze regeringen niets gedaan om die af te schaffen.
Belastingontwijking is zo een belangrijke oorzaak van de toename van het overheidstekort. Een van de duurste mechanismen: mensen met een hoog inkomen geven hun statuut als werknemer op en vestigen zich als eenpersoonsvennootschap. Zo betalen ze aanzienlijk minder belastingen. Volgens Vooruit kost dit de schatkist jaarlijks meer dan 4 miljard euro.
Waar nauwelijks over gesproken wordt, zijn de geplande verhogingen van de defensie-uitgaven
Daarnaast vertegenwoordigen bedrijfswagens – een typisch Belgisch fenomeen – volgens een studie van het Federaal Planbureau een jaarlijks verlies van 5,2 miljard euro voor de staatsbegroting. Voor econoom Sas zijn het fiscale voordelen die telkens een klein groepje mensen bevoordelen, maar die politici niet meer durven afschaffen.
De olifant in de kamer: defensie
Waar nauwelijks over gesproken wordt, zijn de geplande verhogingen van de defensie-uitgaven. Als België aan de vraag van Trump voldoet om 5 procent van het bruto nationaal product aan bewapening te besteden, kost dat jaarlijks maar liefst 24 miljard euro extra. Zelfs een gedeeltelijke inspanning zal ettelijke miljarden per jaar kosten bovenop de vandaag geplande inspanningen. Dat is de echte olifant in de kamer.
Omdat we nu al met zo’n hoge schuldenlast zitten zal dat de regering dwingen tot harde begrotingskeuzes: snijden in de sociale zekerheid en de gezondheidszorg, de druk op de arbeidsmarkt verhogen en steeds meer publieke middelen richting kapitaal en defensie-industrie verschuiven.
Deze begrotingsoefening dreigt andermaal een besparing te worden op de kap van de werkende bevolking
Verschillende pistes
Als het probleem vooral bij de gebrekkige inkomsten zit, liggen enkele pistes voor de hand die op korte termijn veel geld kunnen opleveren: een rijkentaks, een grondige bestrijding van belastingfraude en -ontwijking, onder andere bij vennootschappen, de afbouw van de miljardensubsidies aan bedrijven waar niets tegenover staat, de subsidiëring van de bedrijfswagens en het afschaffen van de loonblokkering.
Voor de meeste van die maatregelen bestaat een groot politiek draagvlak, maar helaas hoor je de onderhandelende partijen daar weinig of niets over zeggen en dreigt deze begrotingsoefening andermaal een besparing te worden op de kap van de werkende bevolking.
Om dat te vermijden zal sterke druk van onderuit nodig zijn. De grote betoging van 9 oktober en de actiedag van 12 oktober waren alvast een goede opstap daarvoor. In de week van 23 november komt mogelijk een algemene staking. Het kan dus een hete herfst en winter worden.
Lees ook: Waarom deze begroting over veel meer gaat dan 10 miljard
