In een tijdperk van woede is ons geweten misschien wel het kostbaarste wat we hebben

Mijn grootmoeder legde elke dag een beetje suiker neer voor de mieren.

Ze was geen activiste en verwachtte geen erkenning. Haar redenering was veel eenvoudiger: zelfs het kleinste levende wezen voeden was voor haar een bijdrage aan het voortbestaan van het leven.

Het kostte me jaren om te begrijpen dat dit kleine gebaar een hele filosofie in zich droeg.

We leven in een wereld die de kracht van landen meet aan de omvang van hun economie, het bereik van hun wapens, hun technologische ontwikkeling en hun vermogen om anderen te beïnvloeden. Toch stellen we zelden een belangrijkere vraag: wat is al die macht waard als er geen morele grenzen zijn aan het gebruik ervan?

De kracht van een samenleving ligt niet alleen in wat zij kan doen, maar ook in wat haar geweten haar verhindert te doen.

Beschaving is niet alleen het vermogen om te overwinnen. Het is ook het vermogen om macht te beteugelen wanneer die macht kan worden uitgeoefend. Moraliteit is geen deugd die uitsluitend aan de zwakken toebehoort. Misschien is zij juist de moeilijkste beproeving voor de sterken.

Recente controverses rond kunstenaars en filmmakers hebben ons eraan herinnerd dat het volgen van het geweten nog altijd een prijs kan hebben.

De Franse actrice Adèle Haenel heeft zich krachtig uitgesproken over de Palestijnen en Gaza, wat in Frankrijk tot controverse heeft geleid. De Israëlische filmmakers Yuval Abraham en Rachel Szor hebben een nog moeilijkere grens opgezocht: kritiek vanuit hun eigen samenleving. Hun documentaire NAZA, gebaseerd op getuigenissen uit Israëlische militaire en inlichtingenkringen over de oorlog in Gaza, kreeg internationale erkenning en leidde tegelijkertijd tot felle politieke reacties in Israël.

De Amerikaanse actrice Susan Sarandon heeft ondertussen gezegd dat haar steun voor de Palestijnen haar nog steeds professionele kansen kost.

Men kan het met deze mensen eens zijn of met hen van mening verschillen. Hun argumenten moeten, net als die van ieder ander, ter discussie kunnen worden gesteld. Het geweten maakt iemand niet onfeilbaar, en morele moed geeft niemand een monopolie op de waarheid.

Daarom beschouw ik menselijkheid soms als een soort gemeenschappelijk geloof voor een verward tijdperk

Maar er bestaat iets kostbaars in een samenleving waarin mensen bereid blijven een persoonlijke prijs te betalen om te zeggen wat zij menen dat gezegd moet worden. Een samenleving waarin niemand 'nee' kan zeggen wanneer iedereen rondom hem 'ja' zegt, kan machtig blijven. Maar moreel wordt zij armer.

Religie, nationaliteit, ideologie en politiek verdelen de mensheid steeds meer in concurrerende kampen. Toch hoeft een christen geen moslim te worden om zich het lot van een moslimkind aan te trekken. Een moslim hoeft geen jood te worden om zich tegen de vervolging van een jood te verzetten. Een jood hoeft zijn joodse identiteit niet op te geven om de menselijkheid van een Palestijn te erkennen. En een atheïst heeft geen heilige tekst nodig om te begrijpen dat het uithongeren of ontmenselijken van een ander mens ons geweten zou moeten raken.

Daarom beschouw ik menselijkheid soms als een soort gemeenschappelijk geloof voor een verward tijdperk. Niet als een nieuwe religie die met bestaande religies concurreert, maar als een morele ruimte waarin mensen elkaar nog kunnen ontmoeten nadat politiek, geschiedenis en grenzen hen uit elkaar hebben gedreven.

Het principe is eenvoudig: het leven van een ander heeft waarde, ook wanneer die ander niet tot ons behoort.

We weten hoe we de rijkdom van landen moeten berekenen. We tellen olie, fabrieken, wapens, patenten en technologische macht. Maar er bestaat geen index die meet hoeveel mensen bereid zijn iemand te verdedigen die niet op hen lijkt, niet bidt zoals zij of niet tot hun land behoort. Er bestaat geen beurs voor het geweten.

Toch vormen de journalist die een ongemakkelijke waarheid over eigen land onthult, de soldaat die een onwettig bevel weigert, de kunstenaar die bereid is zijn publiek op het spel te zetten, de arts die iemand behandelt die als vijand wordt beschouwd en de burger die weigert zijn buurman te haten vanwege religie of afkomst samen een onzichtbare morele reserve.

We hebben die reserve het hardst nodig wanneer de woede het grootst is.

Er is weinig moed nodig om te herhalen wat de eigen groep al gelooft. De moeilijkere beproeving komt wanneer we het onrecht herkennen dat wordt gepleegd door degenen met wie we ons identificeren en weigeren onze verbondenheid ons geweten het zwijgen te laten opleggen.

Machines kunnen geen morele grens trekken

Wapens kunnen grenzen beschermen, maar ze kunnen de ziel van een samenleving niet beschermen. Een raket kan een vijand afschrikken, maar kan een kind niet leren waarom het een ander kind niet mag haten. Technologie kan een mens op duizenden kilometers afstand met buitengewone precisie lokaliseren. Zij kan ons niet vertellen of het moreel gerechtvaardigd is die persoon te doden.

Machines kunnen die grens niet voor ons trekken. Dat moet het geweten doen.

Ethische terughoudendheid is daarom geen versiering voor welvarende samenlevingen. Zij maakt deel uit van de verdedigingsarchitectuur van een beschaving. Een samenleving kan materieel sterker worden op precies hetzelfde moment dat zij van binnenuit moreel begint af te brokkelen.

En daarmee kom ik terug bij mijn grootmoeder.

Misschien wist ze niets van internationale betrekkingen of moraalfilosofie. Maar ze begreep iets fundamenteels: het leven verdient het om geholpen te worden voort te bestaan, zelfs wanneer dat leven klein is en niet in staat is ons iets terug te geven.

Haar handjevol suiker heeft de wereld niet veranderd. Maar het was een kleine verklaring over het soort wereld waarin zij wilde leven.

Niet iedereen hoeft een held te worden. De mensheid hoeft het niet eens te worden over religie, grenzen, geschiedenis of politiek. Wat nodig is, is tegelijk kleiner en moeilijker: dat onze verschillen nooit ons vermogen vernietigen om in elkaar de mens te blijven herkennen.

Voordat ik tot dit land, deze religie, deze partij of dit kamp behoor, ben ik een mens

Het grootste gevaar in een tijdperk van conflicten is niet het meningsverschil zelf. Het begint wanneer religie, politiek, nationalisme - en zelfs moraliteit - worden omgevormd tot instrumenten om steeds meer macht, invloed en positie te verwerven.

Dan houden ideeën op de mens te dienen. Mensen worden brandstof voor ideeën.

Dit proces heeft iets bijna kankerachtigs. Een kankercel komt voort uit het lichaam zelf, maar verliest het mechanisme dat gezonde cellen vertelt, wanneer ze moeten stoppen met groeien. Ze blijft zich vermenigvuldigen en hulpbronnen verbruiken totdat ze het organisme bedreigt dat haar bestaan mogelijk heeft gemaakt.

Macht zonder morele grenzen kan zich op vrijwel dezelfde manier gedragen: meer grondgebied, meer invloed, meer controle, meer overwinningen - totdat aan de macht blijven belangrijker wordt dan de samenleving, ideologie belangrijker dan de mens en overwinning waardevoller dan het leven.

Maar kanker zegeviert niet wanneer het lichaam sterft. Macht evenmin. Een menselijke overwinning kan niet betekenen dat we de wereld vernietigen waarin we na onze overwinning nog moeten leven. 

In deze eeuw van woede, oorlog en polarisatie is de grootste rijkdom die de mensheid nog bezit misschien niet haar wapens, geld of technologie. Het zijn de mensen die nog altijd kunnen zeggen: Voordat ik tot dit land, deze religie, deze partij of dit kamp behoor, ben ik een mens.

Zolang zulke stemmen onder ons blijven bestaan, is er nog reden om te geloven dat de mensheid zichzelf niet volledig heeft verloren.

Mohamed Elbaikam is onafhankelijke Sahrawische schrijver en mensenrechtenverdediger, gevestigd in Brussel.