'Kijk naar wie er voor je staat': Ouderschap en de druk om allemaal in dezelfde mal te passen

Er zijn van die zinnen die je leest en die blijven hangen. Niet omdat ze ingewikkeld zijn, maar juist omdat ze iets blootleggen wat we met elkaar nogal gemakkelijk vergeten.

We leven in een samenleving waarin voortdurend wordt bepaald wat passend is: hoe een kind zich hoort te gedragen, wanneer het bepaalde vaardigheden zou moeten beheersen, hoe zelfstandig het moet zijn, hoe het zich in een groep hoort te bewegen, hoeveel het op school moet presteren en hoe snel het zich moet aanpassen.

En wanneer iemand niet in dat plaatje past, zoeken we vaak naar een verklaring in de persoon zelf. Wat is er mis? Wat moet er worden bijgestuurd? Welke training, behandeling of aanpak is nodig? Misschien zouden we veel vaker met een andere vraag moeten beginnen: wie staat hier eigenlijk voor ons?

De samenleving heeft een stevig draaiboek

Er ligt een ongeschreven draaiboek klaar voor kinderen. Ze gaan naar de opvang, daarna naar school, leren omgaan met regels en groepsdynamiek, maken toetsen, behalen mijlpalen en stromen door naar het volgende niveau. Ondertussen leren ze omgaan met emoties, sociale situaties, teleurstellingen en verantwoordelijkheden.

Het systeem is overzichtelijk zolang iemand de route zonder al te veel problemen volgt. Maar mensen zijn geen spoorboekjes. De werkelijkheid laat zich niet zo netjes organiseren. Ontwikkeling verloopt niet bij iedereen in hetzelfde tempo en zeker niet volgens een rechte lijn. Wat voor de één een kleine stap is, kan voor de ander een enorme inspanning betekenen.

Toch blijven we vaak kijken vanuit het gemiddelde. Dat gemiddelde is handig voor organisaties, voor onderwijs, voor beleid, voor indicaties en protocollen. Maar een gemiddelde heeft geen gezicht. Een kind wel. En juist daar begint het te wringen.

Ouders krijgen ondertussen een onmogelijke opdracht

We verwachten tegenwoordig veel van ouders. Ze moeten betrokken zijn bij de ontwikkeling van hun kinderen, beschikbaar zijn, grenzen stellen, signaleren, stimuleren, loslaten, samenwerken met school en hulpverlening en ondertussen ook gewoon hun eigen leven draaiende houden.

Wanneer het moeilijk wordt, wordt van hen verwacht dat zij snel hulp zoeken. Dat doen ze, en vervolgens komen ze op wachtlijsten terecht. 

Een wachtlijst betekent niet dat het probleem wacht. Een kind gaat iedere ochtend naar school en een gezin gaat iedere avond naar huis. Spanning, overbelasting, onzekerheid en zorgen verdwijnen niet omdat een intake pas over enkele maanden kan plaatsvinden.

En dus nemen ouders vaak noodgedwongen een taak op zich die nooit volledig bij hen zou moeten liggen: de gaten tussen systemen dichten. Ze zoeken informatie, bellen, mailen, overleggen, proberen opnieuw en houden ondertussen hun gezin overeind.

Dat is geen overbezorgdheid. Dat is vaak simpelweg wat er gebeurt wanneer passende ondersteuning niet beschikbaar is.

Wanneer bescherming wordt gezien als weerstand

Daar zit een ongemakkelijke paradox. We vragen ouders om verantwoordelijkheid te nemen, maar wanneer zij vervolgens kritisch meedenken over wat hun zoon of dochter nodig heeft, worden ze soms ervaren als lastig.

Ze stellen te veel vragen, ze zijn te kritisch of ze willen niet mee in de voorgestelde aanpak. Maar wat als die kritische houding juist voortkomt uit betrokkenheid?

Wat als een ouder zegt: 'Ik herken mijn kind niet in deze beschrijving'? Wat als iemand aangeeft dat bepaald gedrag thuis heel anders ontstaat dan op school? Wat als een ouder niet gelooft dat nóg meer oefenen, nóg meer afspraken of nóg meer prikkels de oplossing zijn?

Dan verdient dat geen zucht of afvinkmoment, maar onderzoek. Want ouders beschikken over kennis die je niet uit een dossier haalt. Zij kennen de geschiedenis, de context, de kleine veranderingen. Zij weten hoe een ogenschijnlijk gewone schooldag kan eindigen in een uitgeput kind dat thuis niets meer kan verdragen.

Dat perspectief is geen concurrentie voor professionele expertise. Het is aanvullende informatie.

Ook professionals zitten gevangen

Dit verhaal gaat daarom niet over ouders tegenover professionals. Dat zou te gemakkelijk zijn. Ook professionals werken binnen een systeem dat steeds meer van hen vraagt. Er zijn protocollen, registraties, targets, beperkte tijd en schaarse capaciteit. Er wordt verwacht dat problemen worden ingedeeld, beschreven en behandeld binnen beschikbare kaders.

Maar juist daar ligt een belangrijke opdracht. Professionaliteit betekent niet dat je voor iedere situatie onmiddellijk een antwoord hebt. Het betekent ook niet dat een protocol automatisch de werkelijkheid vertegenwoordigt.

Een goede professional kan juist zeggen: 'Dit past niet helemaal bij wat ik zie. Laten we nog eens kijken. Wat vertelt de ouder ons? Misschien moeten we onze aanpak aanpassen.' Dat is geen zwakte, maar vakmanschap.

Niet ieder verschil hoeft gerepareerd te worden

We zijn bovendien steeds beter geworden in het signaleren van afwijkingen. Dat heeft veel gebracht: problemen kunnen eerder worden herkend en kinderen kunnen ondersteuning krijgen die ze daadwerkelijk nodig hebben.

Maar er zit ook een risico in. Wanneer we voortdurend meten wat iemand nog niet kan, verliezen we uit het oog wat iemand wel is. Een kind dat anders reageert, hoeft niet automatisch gecorrigeerd te worden. Een jongere die meer tijd nodig heeft, is niet per definitie ongemotiveerd. Iemand die moeite heeft met een drukke groep hoeft niet eerst te leren functioneren alsof die groep geen belasting vormt.

Soms is niet de mens het probleem, maar de omgeving waarin we van hem verlangen dat hij functioneert. Dat is een wezenlijk verschil.

Ouders als tegenkracht

Misschien hebben ouders daarom een bijzondere rol. Niet om ieder obstakel weg te nemen, niet om hun kinderen voor alles te behoeden en ook niet om iedere maatschappelijke norm ter discussie te stellen.

Wel om af en toe op de rem te trappen en te zeggen: wacht eens even. Waarom moet dit eigenlijk? Wie heeft bepaald dat het zo hoort? Wat gebeurt er als we deze ontwikkeling niet afdwingen, maar ruimte geven? Wat heeft mijn kind nodig om tot bloei te komen, in plaats van alleen maar om mee te kunnen?

Dat is misschien wel een van de belangrijkste vormen van ouderschap: een kind helpen zichzelf te blijven in een wereld die voortdurend uitnodigt om zich aan te passen. Niet ieder gevecht hoeft gevoerd te worden, maar sommige gevechten zijn het waard.

Een andere maatstaf

Misschien moeten we daarom opnieuw nadenken over wat we onder succes verstaan. Is een kind succesvol wanneer het zonder problemen door alle systemen beweegt? Of wanneer het zichzelf leert kennen, grenzen leert aangeven, vertrouwen ontwikkelt en een plek vindt waar het niet voortdurend hoeft te bewijzen dat het erbij hoort?

En geldt voor professionals niet hetzelfde? Is een goede professional degene die het bestaande proces vlekkeloos uitvoert? Of degene die merkt wanneer dat proces niet meer aansluit bij de persoon tegenover hem?

We hoeven de samenleving niet opnieuw uit te vinden. We hoeven ook niet iedere norm af te schaffen, maar we kunnen wel stoppen met doen alsof één maat voor iedereen vanzelfsprekend passend is.

Want achter iedere score, iedere observatie, iedere verwijzing en iedere wachtlijst zit een mens. Een gezin met een verhaal. Een werkelijkheid die zich niet altijd laat vangen in een formulier.

Misschien is dit daarom de belangrijkste boodschap van de zin waarmee dit artikel begon: kijk eerst naar degene die voor je staat en niet naar het gemiddelde. Niet naar de planning, niet naar wat volgens het boekje zou moeten en niet naar wat anderen vinden dat haalbaar, wenselijk of normaal is.

Kijk, luister, vraag en durf vervolgens, als dat nodig is, de route aan te passen. Kinderen zijn geen projecten die we zo efficiënt mogelijk moeten afleveren aan de maatschappij, en ouders zijn geen uitvoerders van een maatschappelijk draaiboek. We zijn mensen die proberen mensen groot te brengen.

Dat vraagt niet om meer druk. Het vraagt om ruimte, nieuwsgierigheid, deskundigheid én bescheidenheid, en soms vooral om de moed om niet mee te gaan in de mallemolen.

Omdat je weet dat degene voor wie je het doet, nooit bedoeld was om in een mal te passen.

Marieke Uleyn is coördinator Praktijk Grusonia, zorgprofessional en (pleeg-)mama