Seksueel misbruik: wanneer je veilige haven een bron van leed wordt

Onlangs zijn tientallen platforms en groepen aan het licht gekomen waar Belgische mannen naaktfoto’s van hun partners delen. Stiekeme foto’s van vrouwen terwijl ze slapen, onder de douche staan of zich aankleden, worden als handelswaar verhandeld. 

De dader was de persoon die naast de overlever sliep, iemand van wie ze hield en wie ze vertrouwde

Hoewel de Belgische wet het zonder toestemming delen van intieme beelden als een misdrijf erkent, geeft strafrechtelijke aansprakelijkheid geen volledig beeld van de schade die hierbij komt kijken. De dader was de persoon die naast de overlever sliep: iemand van wie ze hield en wie ze vertrouwde. Dit roept een minder besproken vraag op: Wat gebeurt er als de persoon die jouw grenzen zo zwaar heeft overschreden, ook de persoon is op wie je het meest steunt?

Verraad door dierbare

Dat is precies wat er gebeurde met Marie, Katrien en Valerie, drie Belgische vrouwen wier leven instortte nadat ze naaktfoto’s van zichzelf aantroffen op vulgaire websites, geplaatst door hun partners. Ze verloren niet alleen de controle over hun lichaam of hun beelden, maar ook de relatie die hen juist veiligheid had moeten bieden.

Seksueel geweld gepleegd door een intieme partner zorgt voor een dubbele last. Overlevers moeten verwerken dat hun veilige haven hen schade berokkent, terwijl ze omgaan met de daaropvolgende emotionele klap - lasten die onze rechts- en welzijnssystemen nog altijd onvoldoende erkennen. 

Het verwerken van verraad door een dierbare is een langdurig en uitdagend proces. Het verhaal van Gisèle Pelicot laat misschien wel het duidelijkst zien hoe moeilijk het kan zijn om te accepteren waartoe een geliefde in staat is. 

Bijna tien jaar lang drogeerde haar man haar en zorgde hij ervoor dat andere mannen haar in hun eigen huis konden verkrachten. Toen ze werd geconfronteerd met de videobeelden van haar verkrachtingen, zocht ze naar alternatieve verklaringen, zoals manipulatie van de beelden. Zelfs nadat ze onder ogen had gezien wat haar was aangedaan, had ze aanvankelijk moeite te geloven dat hij in staat was hun dochter op dezelfde manier te misbruiken. 

De drie Belgische vrouwen hadden een soortgelijke strijd om de schendingen door hun partners te begrijpen. Valerie beschreef het hartverscheurende besef dat alleen haar man deze intieme foto’s had kunnen maken, maar had toch moeite om te accepteren dat hij verantwoordelijk was. Ze moest vervolgens twee onverenigbare versies van dezelfde persoon met elkaar verzoenen: de echtgenoot van wie ze dacht dat hij van haar hield en haar beschermde, en de man die haar in het geheim had bespied en te kijk had gezet. 

Andere overlevers gaan op verschillende manieren om met zo’n schokkende situatie. Katrien koos ervoor om geen aangifte te doen tegen haar partner en in de relatie te blijven. In Gisèle's zaak zagen we al dat ontkenning een normaal onderdeel kan zijn van het verwerken van dit onvoorstelbare verraad. Op dezelfde manier kan vergeving voor sommige overlevers een manier zijn om het beeld dat ze hadden van hun liefhebbende partner weer in lijn te brengen met de werkelijkheid. 

Overlevers moeten nog lang na de daad zelf omgaan met de gevolgen van de misdaad van hun partner

Dit laat zien dat de strijd om een schending door een intieme partner te begrijpen, onlosmakelijk verbonden is met de emotionele strijd. Overlevers van seksueel misbruik door dierbaren krijgen te maken met een complex spectrum aan emoties, gedachten en handelingen: van woede, walging en ontkenning tot - ja - zelfs liefde, of compassie. 

Overlevers moeten nog lang na de daad zelf omgaan met de gevolgen van de misdaad van hun partner, zoals gevoelens van paranoia, stress en schaamte. Voor Marie, net als voor velen anderen, werd seks een bron van verwarring in plaats van plezier, nadat ze op zo’n grove manier geseksualiseerd werd. 

Voor Valerie - wier naam en werkplek samen met haar foto’s online gedeeld werden - verwoestte de vertrouwensbreuk haar zelfvertrouwen en haar vertrouwen in mannen. Ze kreeg ongewenste bezoekjes in de winkel waar ze werkt, waardoor ze nog steeds wantrouwig is tegenover elke man.

Alle drie de Belgische vrouwen beschrijven verwarrende gevoelens nadat ze het online misbruik door hun partners ontdekten: shock, schaamte en angst. Ze zijn geschokt door wat de man van wie ze houden hen heeft aangedaan. Er is schaamte over de vernederende schending, maar ook omdat ze naïef de verkeerde persoon hebben vertrouwd. Ten slotte is er de angst om naast iemand te slapen die hen zo bruut heeft geschonden. En toch weegt de angst om de persoon van wie ze het meest hielden te verliezen soms nóg zwaarder. 

Tekortkomingen in ons rechtssysteem

Onze rechts- en welzijnssystemen zijn niet gebouwd om de dubbele last van schendingen door een partner volledig te erkennen. Rechtssystemen kunnen strafbare feiten vaststellen, bewijsmateriaal verzamelen en de dader soms straffen. Toch helpt dit overlevers nauwelijks om een verraad te begrijpen dat hun kijk op hun relatie, of zelfs op hun hele leven, van de ene op de andere dag volledig verandert. Bovendien staan ze er plots grotendeels alleen voor om de emotionele en juridische last te verwerken. 

Het erkennen van de unieke last van seksuele schade door een intieme partner zou de manier waarop overlevers worden ondersteund moeten veranderen

De getuigenissen van de drie Belgische vrouwen leggen pijnlijke tekortkomingen in het rechtssysteem bloot: drempels bij het doen van aangifte bij de politie, bij het verkrijgen van rechtsbijstand en gespecialiseerde psychologische hulp. Overlevers kunnen hier niet altijd rekenen op een genuanceerd begrip voor hun complexe situatie en emoties. Verder moeten ze vaak jarenlang wachten tot hun zaak eindelijk voorkomt. Samen kunnen deze uitdagingen de impact van de schendingen versterken en verlengen. 

Natuurlijk kan geen enkele wet, politieagent of welzijnsdienst het verraad ongedaan maken of uitleggen waarom een geliefde partner misbruik heeft gepleegd. Maar het erkennen van de unieke last van seksuele schade door een intieme partner zou de manier waarop overlevers worden ondersteund moeten veranderen. 

Ze hebben meer nodig dan hulp bij aangifte of het verwijderen van een afbeelding. Ze hebben professionals nodig die begrijpen dat ongeloof, verwarring en verdriet geen tekenen zijn dat de schade onbelangrijk was, maar dat ze deel uitmaken van de schade zelf. 

Veranderingen aangekondigd

Toch zijn er redenen voor hoop. Naar aanleiding van recente partnergeweldzaken in België heeft minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) veranderingen aangekondigd die binnen het rechtssysteem zullen worden doorgevoerd. Overlevers van seksueel misbruik krijgen vanaf hun eerste verhoor juridische bijstand, betere communicatie over de voortgang van hun zaken, en gespecialiseerde welzijnsprofessionals op het gebied van seksueel misbruik. 

De overlever raakt op hetzelfde moment dat ze gerechtigheid zoekt, een heel leven kwijt

Het proces tegen Gisèle Pelicot was eveneens een keerpunt: ze weigerde anoniem te blijven en stond erop dat de schaamte van het slachtoffer naar de dader zou verschuiven. Marie, Katrien en Valerie hopen – net als Gisèle – dat door hun verhaal te delen, andere overlevers de kracht vinden om erover te praten.

Maar dat is niet genoeg. We hebben nog steeds vormen van zorg nodig die de specifieke uitdagingen van intiem verraad erkennen. We moeten begrijpen dat wanneer de dader een partner is, de overlever op hetzelfde moment dat ze gerechtigheid zoekt, mogelijk een heel leven kwijtraakt. Geen wet kan de veiligheid herstellen die door dit verraad is vernietigd. Maar de systemen eromheen kunnen er wél voor zorgen dat overlevers hun leven niet in hun eentje weer hoeven op te bouwen.

Mona Geerens is studente in de Master Gender en Diversiteit aan de VUB