Net als de VS verwordt de Belgische democratie tot een oligarchie

In De Morgen van 14 augustus 2026 geeft professor Paul De Grauwe een duidelijk beeld van het Amerikaans regeringsbeleid: “Een nieuwe elite van oligarchen, die hun immense rijkdom omzetten in politieke invloed, domineert nu bijna volledig de regering van Donald Trump. Die miljardairs zetten alle regelgeving naar hun hand”. 

Over de grote plas is dit voor iedereen duidelijk geworden. Vraag is hoe het bij ons is. Hebben ook wij oligarchen die het politiek beleid naar hun hand zetten?

In zijn afscheidsrede aan de Natie op 17 januari 1961 gaf Republikeins VS- president generaal Dwight ‘Ike’ de wereld een verrassende waarschuwing: 

“In de regeringsraden moeten we waken voor het verkrijgen van ongerechtvaardigde invloed, gezocht of ongezocht, door het militair-industriële complex. Het potentieel voor de rampzalige opkomst van misplaatste macht bestaat en zal blijven bestaan. We mogen het gewicht van deze combinatie nooit onze vrijheden of democratische processen in gevaar laten brengen. We moeten niets als vanzelfsprekend beschouwen. Alleen een waakzame en goed geïnformeerde burgerbevolking kan het enorme industriële en militaire verdedigingsapparaat afdwingen tot een goede afstemming van onze vreedzame methoden en doelen, zodat veiligheid en vrijheid samen kunnen floreren”.

MIC: Military Industrial Complex

Republikeins President Ronald Reagan, die zijn politieke loopbaan als Democraat was begonnen, wijzigde zijn overtuiging in de loop van de jaren 1950. Toen hij in 1962 officieel van partij veranderde verklaarde hij: “Ik heb niet de Democratische Partij verlaten. De partij heeft mij verlaten”. 

In zijn toespraak A Time for Choosing van 27 oktober 1964 maakte hij duidelijk welke keuze er moest worden gemaakt. “Ons wordt verteld dat we moeten kiezen tussen links en rechts, maar ik beweer dat er geen sprake is van links of rechts. Er is alleen een weg omhoog of omlaag. Omhoog naar de eeuwenoude droom van de mens – een maximum aan individuele vrijheid dat samengaat met orde – of omlaag naar de mierenhoop van het totalitarisme”. 

Als 40ste president (1981-1989) dwong hij, samen met de Britse Conservatieve premier Margaret Thatcher (1979-1990), Europa tot dezelfde keuze. De huidige VS-president heeft daarin niets nieuws bedacht. Make Amerika Great Again is de voortzetting van de dominantie van het MIC, het militair-industrieel complex, nu sterk aangevuld door het technologisch complex.

De VS achterna

In de naoorlogse periode was ons eigen land, voornamelijk onder de drie regeringen van eerste minister Achiel Van Acker (BSP, 1945-1946, 1946-1946, 1954-1958), erin geslaagd snel tot wederopbouw te komen. 

Van Acker was de vader van de sociale zekerheid en voerde de vijfdagenweek in. Zijn minister van onderwijs Léo Collard (BSP) richtte een groot aantal rijksscholen op. “Achiel Charbon” zorgde ook voor de kolenslag. Hij verbeterde de arbeidsvoorwaarden, kondigde een burgerlijke mobilisatie af, stelde Duitse krijgsgevangenen tewerk en liet Italiaanse gastarbeiders overkomen. Zijn beleid leidde tot wij sindsdien als de welvaartsstaat omschrijven, een mits tussenkomst van de staat aanvaardbare verdeling van de lasten en de baten. 

Nadat de regeringen van eerste minister Jean-Luc Dehaene (1992-1999) door het Globaal Plan, mits loonmatigingen en een streng begrotingsbeleid, kon voldoen aan de criteria van het Verdrag van Maastricht en wij daardoor in de Eurozone geraakten, gingen de regeringen Guy Verhofstadt (VLD)-Johan Vande Lanotte (SP) geheel de andere kant op. In navolging van het Reaganisme werd het gemeenschappelijk belang door het privébelang vervangen en werd de rol van de staat afgebouwd.

De ‘Kracht’ van de door huidig federaal eerste minister Bart De Wever (N-VA) beloofde ‘Verandering’ lag en ligt niet in een wijziging van het voorgaande extreem liberale beleid. De ‘Verandering’ ligt voornamelijk in de afbouw van de met de welvaartsstaat samengaande rechtsstaat, de aanvaarding van de dwingende regelgeving die de verwezenlijkingen van de welvaarstaat moet beschermen. 

De miskenning van deze regelgeving heeft nu zelfs een officiële omschrijving gekregen. De gevolgde extralegale weg wordt nu ‘pragmatisme’ genoemd.

Pragmatisme

Als je de verwezenlijkingen van de naoorlogse welvaartsstaat in aanmerking neemt is het zeer de vraag hoe de “hervormingen” in een parlementaire democratie als de onze konden worden doorgezet. Het parlementair onderzoek over de ontstaangeschiedenis van de afkoopwet heeft er een duidelijk antwoord op gegeven: “Door handigheden en door leugens”. 

Wie besefte bij de stemming van deze wet dat daardoor een eind zou worden gemaakt de voornaamste verworvenheid van de Franse Revolutie: “L'Egalité, vrijheid door gelijke behandeling. De leugens van de burgermanifesten van Verhofstadt waren klein bier  vergeleken met de afkoopwet van federaal minister van justitie Koen Geens (CVP-CD&V). 

Met de afkoopbaarheid van gerechtigheid zitten wij terug in het Ancien Régime. Alweer was dat geen eigen beleid. De afkoopwet van Geens was een copy-paste van de door zijn VScollega Eric Holder doorgevoerde ingreep om de grote banken tijdens de financiële crisis uit de strafrechtelijke sfeer te houden.

Omdat de afkoopwet intussen door het Grondwettelijk Hof werd afgekeurd wordt nu gezocht naar andere ‘extralegale’ oplossingen. In zowel de schimmige immobiliëndeals, het Oosterweeldossier, de megaverontreiniging door PFOS, het Project One van Ineos, de subsidiëring van de gewestelijke luchthavens, de buiten openbare aanbesteding verkregen aankoop van antidronemateriaal, komen dezelfde disfuncties voor. 

Dwingende regelgeving wordt vervangen door mits bijstand van zakenadvocaten gemaakte deals, met de naam ‘dadingovereenkomsten’. Die bevatten veelal vertrouwelijkheidsverklaringen. Door deze dadingen wordt rechterlijk toezicht uitgesloten. 

De geheimhoudingsverklaringen beletten openbaar toezicht. De meest recente ingreep, het doofpotdecreet van Vlaams minister binnenlandse zaken Hilde Crevits (CD&V) moet de afkeuring van de afkoopwet goed maken. 

Belangenneming is niet langer strafbaar als er openbaar belang bij kan worden aangetoond en als het openbaar gebeurt. De grootste ingreep moet echter nog komen. De institutionalisering van het door Bart De Wever voorgestelde en intussen uitgevoerde extralegale beleid, wordt voorbereid door Vlaams parlementslid Sander Loones (N-VA) en heeft als ‘Volksberoep’ tot doel rechterlijke uitspraak te ‘overrulen’.

Oligarchen

Wie van onze verkozen vertegenwoordigers nam het initiatief voor deze ‘maatschappijhervormingen’? Wie beseft er de draagwijdte van? Wat is de rol van de door ministers aangestelde zakenadvocaten? 

Ook daaromtrent gaf Kazachgate, het onderzoek naar de wordingsgeschiedenis van de afkoopwet, een antwoord. Dis was misleiding en bedrog. 

“De Vlaamse regering van Jan Jambon (N-VA) gaf al minstens 4 miljoen euro uit aan juridisch advies. Eubelius, Stibbe, Demos, Prator. De namen doen bij het grote publiek misschien niet echt een belletje rinkelen, maar bij de overheid zijn ze een begrip. Deze advocatenkantoren worden vaak ingeschakeld door ministeriële kabinetten voor juridisch advies bij wetgevend werk.”

“Hun precieze bijdrage valt niet altijd goed te reconstrueren, maar het staat vast dat ze soms ‘de pen vasthouden’ bij de opmaak van wetten en decreten (Tex Van Berlaer, Knack, 31 juli 2023). 

Vraag is dan voor wie zij de pen vasthouden. En ook daar heeft het parlementair onderzoek zekerheid over gegeven. Alweer komt deze beleidsvorm van over de grote plas. Het voorbeeld van de huidige federale minister van justitie spreekt boekdelen. 

Annelies Verlinden (CD&V) was advocate bij DLA Piper, van oorsprong een Amerikaans-Brits advocatenkantoor. Ze kwam als vennoot aan het hoofd te staan van de Belgische afdeling en specialiseerde zich in het ruime publiek en administratief recht, met een bijzondere focus op overheidsopdrachten en publiek-private samenwerking. In het Arco-dossier, waarin 800.000 spaarders werden misleid trad zij op als verdedigster voor de Belgische Staat. 

Meteen is duidelijk waar het probleem zit. Publiek-private samenwerking is een smoes voor het ‘verdienmodel’ dat de welvaartstaat heeft vervangen. Wie er het meest aan verdient blijkt uit de cijfers. 

“Volgens recente cijfers telt het land 146.400 dollarmiljonairs (een stijging van 8,8%) die samen goed zijn voor een vermogen van 333 miljard euro, waarbij vooral de absolute top en ultrarijken sneller in vermogen toenemen (Ludwig De Wolf , vrt nws).