Durven handelen: hoe we de dictatuur van Big Tech en het kapitalisme kunnen breken

De onzichtbare greep van Big Tech

De voorbije decennia heeft het internationale kapitalisme een ingrijpende gedaanteverandering ondergaan onder impuls van de verregaande informatisering. Gesteund door een agressief neoliberalisme zijn onze maatschappelijke verhoudingen wereldwijd vermarkt en extreem geïndividualiseerd. De computerrevolutie heeft onze dagelijkse interacties weliswaar versneld en verdiept, maar ook nieuwe gevaren gecreëerd.

Dankzij een almaar toenemende rekenkracht sturen algoritmes vandaag nagenoeg elk aspect van ons dagelijkse leven aan. Deze technologie is echter allesbehalve neutraal of objectief. De achterliggende algoritmes worden volledig beheerst door kapitaalvriendelijke waarden, die burgers bewust afhankelijk maken van kunstmatige behoeften om zo de winsten te maximaliseren.

De almacht van de zogenaamde GAFA-platforms (Google, Apple, Facebook en Amazon) leidt tot een ongeziene machtsconcentratie bij een zeer selecte groep hyperkapitalisten. Terwijl het sociale weefsel van onze samenleving stelselmatig ontbindt, installeren deze giganten een nieuwe wereldorde. Deze orde is niet gebaseerd op democratische waarden, maar louter op economische macht en totale willekeur.

Door de wereldwijde controle over informatie te monopoliseren, proberen de techgiganten alle resterende sociale en ecologische tegenmachten uit de weg te ruimen. Ze schuwen hierbij zelfs de promotie van fascistische ideeën niet, die ze presenteren als een efficiënte, moderne bestuursvorm. Hun uiteindelijke doel is de volledige onderwerping van de werkende klasse.

Waarom traditioneel verzet niet meer werkt

Om dit destructieve proces te stoppen, moeten we dringend een nieuw concept van mondiale tegenmacht ontwikkelen. De huidige, louter nationale vakbondsstructuren volstaan immers niet meer om de grenzeloze macht van Big Tech effectief te bestrijden. De informatisering tast de fundamenten van onze sociale structuren van binnenuit aan.

Deze onzichtbare vermolming zorgt ervoor dat onze historische collectieve verworvenheden geruisloos worden meegezogen in een vernietigingsproces. De werkende klasse mag daarom niet lijdzaam toezien hoe de publieke ruimte en het algemeen belang volledig worden weggezuiverd. We moeten de digitale infrastructuur en artificiële intelligentie zelf opeisen en democratisch gaan beheren.

In deze extreme fase van het hyperkapitalisme staat er simpelweg te veel op het spel om passief te blijven. De werkende klasse staat vandaag voor een historische en dwingende keuze. We moeten dit destructieve marktkapitalisme resoluut afzweren en ontmantelen, of we zullen er onvermijdelijk samen mee ten onder gaan.

Er is daarom een dringende behoefte aan een grondige bezinning over de concrete contouren van een duurzaam arbeidersverzet. Dit hernieuwde verzet moet de krachten bundelen met het brede middenveld en internationale netwerken om een vuist te maken. Alleen zo kunnen we de basis leggen voor een solidaire maatschappij.

Vier pijlers voor nieuw arbeidersverzet

Dit nieuwe arbeidersverzet rust op vier essentiële pijlers om het kapitalistische systeem succesvol te bestrijden. Allereerst moeten we de focus verleggen van het louter onderhandelen over loonvoorwaarden naar de totale ontmanteling van het kapitalisme. De strijd gaat niet langer over kruimels, maar over het opeisen van de macht.

Ten tweede moeten we het kapitalisme internationaal durven kwalificeren als een mega-misdrijf tegen de mensheid. Dit historische perspectief, verankerd in het VN-recht, ontneemt elke vorm van legitimiteit aan het traditionele werkgeversgezag. Het bezit van productiemiddelen door private actoren moet als fundamenteel onwettig worden beschouwd.

Ten derde moeten we onze actiemiddelen verbreden door allianties aan te gaan met ngo's en andere progressieve middenveldorganisaties. Dit verzet moet grensoverschrijdend opereren en actief ingrijpen op de digitale informatiestromen en algoritmes van Big Tech. Het verstoren van hun digitale systemen wordt een legitiem wapen in de strijd.

Ten slotte is er een hernieuwde focus nodig op het gebruik van het internationale recht en fundamentele grondrechten. Door ons expliciet te beroepen op universele mensenrechten kunnen we burgerlijke ongehoorzaamheid juridisch legitimeren. Deze strategie vormt een essentieel schild tegen de oprukkende fascistische willekeur van de heersende klasse.

Tien bakens voor een solidaire wereld

Naast effectief verzet hebben we ook een helder alternatief nodig om mensen te mobiliseren voor een rechtvaardige toekomst. Dit Charter voor een duurzame en solidaire samenleving biedt hiervoor tien concrete bakens. Het toont aan dat de transitie naar een door de overheid geleide staatshuishouding een ecologische en sociale noodzaak is. Het charter wil vooral een aanzet zijn tot verdere dialoog.

(1) Bij deze roepen we alle werkers en hun organisaties, waar ook ter wereld, op om met elkaar in dialoog te treden over de ontmanteling van de kapitalistische markteconomie en over de succesvolle transitie naar een adequate door de wetenschap begeleide en door de overheid geleide staatshuishouding. Onder werkers en werkende klasse verstaan we alle personen waar ook ter wereld, die voor de voorziening in hun levensonderhoud objectief aangewezen zijn op de verkoop van hun arbeid en dus van zichzelf.

(2) De planeet en zijn rijkdommen horen in gemeenschap toe aan allen, die er leven. Elke particuliere toe-eigening ervan is onwettig. Dit geldt eveneens voor de productiemiddelen. Preciseren we trouwens meteen dat de rijkdom enkel wordt voortgebracht door de natuur en door de menselijke arbeid in overeenstemming met de beginselen van de eerbied voor de waardigheid van de mens en conform met de duurzaamheid van de omgeving en van de biodiversiteit.

(3) De Verenigde Naties vormen, in afwachting van een andere door de wereldgemeenschap uitgewerkte regeling, de emanatie van de mondiale werkende klasse. Ze zijn bevoegd de planeet en zijn rijkdommen te beheren als een publiek domein. Dit geldt ook voor de geïnformatiseerde systemen, die de grondslag vormen van de diverse vormen van artificiële intelligentie en die beheerd, aangestuurd en gecontroleerd worden vanuit een perspectief van sociale emancipatie en duurzame ontwikkeling van de planeet.

(4) Een duurzame solidaire samenleving kan niet gedijen zonder een op wetenschappelijk onderzoek berustende en gegronde planning van de maatschappelijke noden en behoeften en van de vereisten op het stuk van duurzaamheid. Binnen het publieke domein nemen de instituten voor planning en onderzoek dan ook een bijzondere plaats in. Ze worden vanuit de politieke gemeenschap aangestuurd. 

(5) De nieuwe duurzame en solidaire samenleving (hierna DSS) schrijft zich in in de traditie van een door de rechtsstaat beheerste maatschappelijke verhoudingen en erkent voor zijn leden (burgers) de diverse generaties grondrechten, zoals ze ook het humanitaire recht respecteert. De DSS acht zich trouwens volledig gebonden door het VN-recht en door de beslissingen uitgaande van de gespecialiseerde organisaties van de VN, voor zover ze uiteraard nog zinvol kunnen worden toegepast. 

(6) De wereldgemeenschap kwalificeert het te ontmantelen kapitalisme als een mega-misdaad tegen de mensheid en refereert hiervoor naar het toepasselijke VN-recht. Deelnemen onder welke vorm ook aan de instelling, instandhouding of verbreiding van het kapitalisme maakt dus blijvend een misdrijf uit. Het particuliere bezit van de productiemiddelen is onwettig net als het onderwerpen van werkers aan een of andere vorm van patronaal gezag.

(7 ) Binnen de VN als emanatie van de wereldgemeenschap, bepaalt de algemene vergadering, na een bevoegd en nuttig wetenschappelijk advies, wat onder duurzaam en wat onder solidaire samenleving dient begrepen. De invulling van de sleutelbegrippen houdt overigens het midden tussen standvastigheid van beleid en aanpasbaarheid van de toepassing ervan. 

(8) Bestuur: een evenwichtsoefening tussen doelmatigheid en democratie. De dictatuur van de markt en van het kapitaal niet vervangen door een autoritarisme van de administratie. De algemene vergadering van de wereldgemeenschap beslist over de niveaus en over de inhoud en wijze van besluitvorming. Ze laat zich hierbij leiden door een aangepast model van de rechtsstaat, door het respect van de grondrechten en door de concrete invulling en toepassing van de beginselen van sociale solidariteit en duurzaamheid. 

(9 ) De organisatie van een mondiaal arbeidersverzet of de multifunctionaliteit van een tegenmacht. Ook al zal allicht het wereldarbeidersverzet een belangrijke machtsfactor blijken in de strijd voor de ontmanteling van het kapitalisme, betekent dit zeker niet dat het syndicalisme samen met de markteconomie moet verdwijnen. Ook in een duurzame solidaire samenleving hebben vakverenigingen hun nut. Ook in een solidaire duurzame maatschappij dienen de individuele en collectieve belangen van werkers verdedigd en moet men hierbij ook actiemiddelen veronderstellen om de syndicale eisen kracht bij te zetten. Want ook al is de setting van de machtsverhoudingen niet meer deze van het kapitalisme, toch zal ook deze samenleving op machtsverhoudingen terugvallen. De nieuwe werkersorganisaties zullen samen met de talrijke andersoortige verenigingen ervoor zorgen dat de nieuwe samenleving niet verstart, laat staan scleroseert.

(10) De coöperatieven en de mutualiteiten als uitgelezen vormen van solidair en duurzaam ondernemen. De individuele en collectieve band van solidariteit als dynamiek van ondernemingen zonder winstmaximalisatie als perspectief. Coöperatieven en mutualiteiten, die door de arbeidersbewegingen op het einde van de negentiende eeuw reeds in een kapitalistische context niet zonder succes werden gesolliciteerd, doch door de socialisten van toen niet voldoende correct verdedigd werden, worden in de nieuwe samenleving – in afwezigheid van vennootschappen – de voor de hand liggende referentievormen van ondernemen. Merken we tenslotte nog op dat er ruimte komt binnen deze entiteiten voor individuele en collectieve coöperatiecontracten.

Uiteraard kent de nieuwe solidaire en duurzame samenleving een essentiële plaats toe aan een hernieuwd concept van openbare dienst. Dit is bijv. het geval in de energiesector, het collectief vervoer of nog het verzekeringswezen. Maar allicht zal dit eveneens het geval zijn voor de diensten, die behorend tot het publieke domein de planning, het onderzoek en de geïnformatiseerde dienstverlening beheren en begeleiden. 

Het hierboven geschetste ontwerp van Charter wil enkel op een bescheiden wijze bijdragen tot het op gang trekken van een gedachtewisseling binnen de linkse, progressieve en antikapitalistische kringen over de toekomst van de werkende klasse na het ineenzakken en na de zelfdestructie van het marktkapitalisme. De even bescheiden onderliggende boodschap luidt dat het meenemen in de discussie van een perspectief van een solidaire en duurzame samenleving, het pleidooi allicht alleen maar kan verrijken en aantrekkelijker maken.

Marc Rigaux is voorzitter van het Masereelfonds Antwerpen