Cubaans president Miguel Diaz-Canel: “Liberalisering van Cubaanse economie is geen restauratie kapitalisme”

Het pakket van 176 economische en sociale maatregelen waartoe de Nationale Assemblee op 18 juni 2026 besliste bevat vele elementen, die net als de beslissingen van de jaren ‘90, voordien ondenkbaar leken. De maatregelen komen volgens president Miguel Diaz-Canel echter geenszins neer op een kapitalistische restauratie. Cuba blijft vasthouden aan het socialisme. “We zijn echter genoodzaakt om de opbouw ervan aan te passen aan de moeilijke omstandigheden waarin het land verkeert”.  

In zijn toespraak tijdens de Nationale Assemblee stelde Diaz “dat Cuba de moeilijkste uren van deze eeuw beleeft en wij de historische verantwoordelijkheid dragen om het te redden”. Bovenop het embargo op handel tussen de VS en Cuba dat Kennedy in 1962 uitvaardigde, verbood Trump begin dit jaar elke olie-export naar Cuba. Steeds meer buitenlandse bedrijven zwichten bovendien onder de dreiging van VS-sancties voor wie met Cuba zakendoet. “De collectieve straf die de Cubaanse economie, samenleving en gezinnen wordt opgelegd drijft de kosten op van elke druppel brandstof, elk medicijn, elk voedingsmiddel, elk onderdeel en elke technologie die het land nodig heeft”, aldus Diaz Canel. Het hervormingsplan is geen onderdeel van de onderhandelingen die op dit ogenblik lopen met de VS, maar bouwt volgens de president voort op discussies, die al jaren in Cuba worden gevoerd.

176 maatregelen 

Cuba wil nationale en buitenlandse particuliere banken, spaar- en kredietcoöperaties en niet-bancaire financiële instellingen toelaten, hetgeen het bestaande financiële staatsmonopolie opheft. Tot dusver was privékapitaal in de banksector verboden. Ook een digitale valutamarkt wordt mogelijk. Om economische activiteiten te stimuleren wil men geleidelijk btw invoeren en het belastingstelsel vereenvoudigen. De limiet van 100 werknemers in micro-, kleine en middelgrote zelfstandige ondernemingen (MIPYMES) wordt afgeschaft. Tijdens de Speciale Periode stond Cuba voor het eerst een beperkt aantal zelfstandige MIPYMES zoals familiale restaurants toe. Sinds 2010 konden die personeel in dienst nemen en in 2021 kregen ze een wettelijk statuut. Momenteel stellen ze meer dan 1 miljoen Cubanen te werk. Deze bedrijven worden in meer sectoren mogelijk. Men mag er voortaan ook meer dan één bezitten.

Cuba wil tevens lokale overheden en staatsbedrijven meer autonomie geven. Staatsbedrijven krijgen autonomie over prijzen en lonen en kunnen activa te gelde maken. Nationale en buitenlandse investeerders zullen er kunnen in investeren. Staatseigendommen kunnen verkocht worden aan particulieren en buitenlanders. Zo zullen vastgoedbedrijven wooneenheden van de staat kunnen kopen en verkopen. Voor investeringen worden de opstalrechten verlengd tot 99 jaar. Het zakelijk recht van vruchtgebruik op landbouwgrond wordt voor onbepaalde tijd toegekend. Voorheen was dit beperkt in tijd. Coöperaties mogen rechtstreeks met het buitenland handeldrijven en rekeningen in vreemde valuta openen. De overheid wil dat niet bewerkte landbouwgrond in handen komt van wie dat wel wil doen.

Het is volgens Miguel Diaz-Canel geenszins de bedoeling om het socialisme op te geven

De Hogere Organisatie voor Bedrijfsbeheer wordt geherstructureerd om ondernemingen meer autonomie te geven. Het staatsapparaat wordt afgeslankt, het aantal ministeries verminderd, dubbele structuren afgeschaft en het centrale bestuur gereorganiseerd om het efficiënter en minder kostelijk te maken. Om de erkenning van MIPYMES te versnellen worden bureaucratische obstakels verwijderd. Algemene subsidies op producten zoals brandstoffen, elektriciteit en water worden geleidelijk afgeschaft en omgezet in rechtstreekse steun aan personen in een kwetsbare situatie. De overheid wil op die manier in de eerste plaats diegenen beschermen die de steun het meest nodig hebben en meer middelen vrijmaken voor productieve investeringen. Het minimumloon wordt vanaf juli 2026 met 53 procent verhoogd van 2.100 tot 3.210 peso per maand. Ook jongeren zonder ondersteuning die niet studeren of werken krijgen dit minimumloon terwijl ze zich voorbereiden om zich in te schakelen in de economie. 

Het is volgens Miguel Diaz-Canel geenszins de bedoeling om het socialisme op te geven. Cuba blijft onverminderd vasthouden aan universeel, gratis en inclusief onderwijs, gezondheidszorg, cultuur, sport, sociale zekerheid en bescherming van kwetsbare groepen. De economische hervormingen moeten die sociale verworvenheden juist redden. “Zonder sterkere economie brokkelen de idealen van sociale rechtvaardigheid langzaam af en blijft nog alleen een mooie utopie over, zonder materiële basis”, aldus Diaz-Canel. De hervormingen maken overigens deel uit van een groter plan om Cuba uit de crisis te halen zoals een sterke toename van investeringen in zonne-energie om af te raken van de olie-afhankelijkheid.

Reacties

Julio Carranza, econoom aan de Universiteit van Havana, bestempelt het pakket maatregelen als noodzakelijk. Wegens de urgentie van problemen waarmee Cuba geconfronteerd wordt is uitstel niet langer mogelijk. Het gaat trouwens om maatregelen waar Cubaanse economen al langer voor pleiten en die knelpunten aanpakken zoals overmatige centralisatie, inefficiënte staatsbedrijven en een gebrek aan prikkels voor productie en investeringen. Zolang de staat strategische sectoren blijft sturen en sociale doelstellingen bewaakt, is er van een breuk met socialisme geen sprake. De VS-sancties en moeilijke toegang tot internationale financiering beperken evenwel de ruimte voor economisch herstel aanzienlijk. Het succes van de maatregelen hangt volgens Carranza af van de manier waarop ze worden uitgevoerd en onderdeel zijn van een coherent economisch beleidsmodel.

Econoom Javier Perez-Capdevilla (Universiteit van Guantanamo) pleit voor duidelijke regels en doeltreffende controlemechanismen op maatregelen zoals de oprichting van particuliere banken en verkoop van staatseigendommen. “Anders bestaat het risico dat rijkdom en economische macht zich concentreren in een kleine groep met bevoorrechte toegang tot buitenlandse valuta, contacten of politieke invloed. Om misbruik en het ontstaan van dominante marktposities te voorkomen vereist de afschaffing van de limiet van 100 werknemers een mededingingswetgeving en arbeidsbescherming. Als de processen voor particuliere deelname in staatsbedrijven of staatsbezittingen transparant zijn, openstaan voor concurrentie en voor iedereen dezelfde regels gelden, kunnen zij investeringen aantrekken, de efficiëntie verbeteren en een deel van financiële last van de staat verlichten. Als ze gepaard gaan met privileges, weinig transparant zijn of bepaalde groepen bevoordelen kunnen ze leiden tot meer ongelijkheid en corruptie en een grotere concentratie van rijkdom. In de Cubaanse context kan de concentratie van de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht in de politieke macht van de Communistische Partij een belangrijk obstakel vormen voor het bereiken van de beoogde resultaten. Een scheiding der machten zou een noodzakelijke voorwaarde voor een oplossing kunnen zijn”, aldus Perez-Capdevilla. 

Pavel Alman, die aan de Universiteit van Havana sociologie en geschiedenis doceert, vreest dat de maatregelen de toekomst van het communistisch maatschappelijk model in Cuba op de helling zetten. Hij wijst erop “dat deze beslissingen onder druk van de VS haastig worden ingevoerd, zonder voorafgaand overleg met de bevolking en zonder dat deze over mechanismen beschikt om hierop controle uit te oefenen”. “Het risico dat dit project de Cubaanse revolutie ondermijnt of zelfs ontmantelt is groot. Er worden veel vergelijkingen gemaakt met het Chinese en Vietnamese maatschappijmodel. Wat er nu gebeurt vertoont echter ook overeenkomsten met de Perestrojka en die herinnering roept eerder bittere gevoelens op”, aldus Alman. 

De VS heeft inmiddels negatief gereageerd op deze hervormingsplannen. “Deze economische hervormingen zijn bescheiden en hebben veel te lang op zich laten wachten. Als puntje bij paaltje komt is dit niet meer dan een oppervlakkig rookgordijn”, aldus een woordvoerder van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken in een gesprek met het Franse persbureau AFP. Het gaat om een "typische strategie" van het communistische "regime" (sic) die erin bestaat “zogezegde hervormingen aan te kondigen om te geloven dat er een wil tot verandering is, maar die er dan snel weer op terugkomt zodra het zich bedreigd voelt”. De VS eisen economische zowel als politieke hervormingen die veel diepgaander zijn en de bevolking echte vrijheid en waardigheid brengen.