Nee, de NAVO zorgt niet voor uw veiligheid

Mythe: verzonnen verhaal, fabel. Er zijn van die mythes die onuitroeibaar lijken zoals: “Israël is de enige democratie in het Midden-Oosten.” Maar de hardnekkigste mythes van allemaal zijn die over de NAVO. Behalve de fabel dat de NAVO “onze veiligheid garandeert” somt Ludo De Brabander er in zijn nieuwste boek NAVO Mythes, macht, militarisme nog vijf andere op: dat de NAVO staat voor democratie, mensenrechten en rechtsorde en dat ze een defensieve organisatie zou zijn. Voorts passeren de revue: “Europa is het slachtoffer van een niet-uitgelokte Russische agressie", “Onze defensie is jarenlang verwaarloosd”, en “Wie vrede wil bereidt zich voor op oorlog”. In zes hoofdstukken haalt De Brabander elk van deze mythes met een veelvoud aan voorbeelden en feiten onderuit.  

De NAVO is kort na het einde van de Tweede Wereldoorlog in 1949 opgericht met de bedoeling Europa te verdedigen tegen een gevaar dat het bondgenootschap zelf heeft veroorzaakt: de Russische dreiging. Toen zoals nu werd het gevaar uit het Oosten zwaar overschat. De Sovjet-Unie kwam verzwakt uit de Tweede Wereldoorlog. Het Rode Leger had de nazi’s verslagen maar de prijs was gigantisch: in mensenlevens en economische schade. De Amerikaanse ambassadeur in Moskou beschreef een Russische bevolking die na de gruwel van de oorlog niets liever wilde dan vrede en een hogere levensstandaard en daarin zag hij een mogelijke verklaring voor “een minder agressieve internationale houding”. 

Vergelijk dat met vandaag: Alexus Grynkewich, de hoogste Amerikaanse NAVO-bevelhebber in Europa, verklaarde in een besloten bijeenkomst van hoge officieren dat Rusland anno nu geen enkele bedoeling heeft om Europa of de NAVO aan te vallen. Daarmee spreekt hij de onophoudelijke stoet pundits tegen die dagelijks herhalen dat we ons moeten bewapenen tegen een mogelijke Russische invasie van Europa.

De oprichting van de NAVO in 1949 en de Koude Oorlog die eruit is gevolgd is de verklaring voor veel van de geopolitieke problemen vandaag

Meer dan het antwoord op een vermeende militaire dreiging was de NAVO samen met het Marshallplan een instrument om in te gaan tegen de aantrekkingskracht van het communisme dat na de catastrofe van de oorlog in veel Europese landen, Frankrijk en Italië vooral, een alternatief leek voor een politiek bestel dat tot die catastrofe had geleid. De oprichting van dat militair bondgenootschap was een schoolvoorbeeld van het door politicologen beschreven fenomeen van het “veiligheidsdilemma”. Door de perceptie van een buitenlandse vijand te creëren en te bewapenen tegen een vermeend gevaar creëert men precies dat gevaar dat men beweert te bestrijden. 

Wat de ene partij als “verdediging” beschouwt is voor de andere kant “agressie”, want voorbereiding op oorlog. Op die manier is de wapenwedloop begonnen die pas in de jaren 70 en 80 werd bedwongen door ontwapeningsgesprekken en akkoorden over de wederzijdse beperking van kernwapens. Ook hier zijn de parallellen met onze tijd overduidelijk met dien verstande dat de situatie vandaag veel gevaarlijker is omdat de ontwapeningsakkoorden in de prullenmand zijn verdwenen en de gesprekskanalen gesloten.

De oprichting van de NAVO in 1949 en de Koude Oorlog die eruit is gevolgd is de verklaring voor veel van de geopolitieke problemen vandaag, niet het minst de oorlog in Oekraïne. In plaats van een neutraal Centraal Europa waar Stalin voor had gepleit koos Konrad Adenauer, de eerste West-Duitse kanselier, voor definitieve verankering van Duitsland in de westelijke Atlantische invloedssfeer onder leiding van de Verenigde Staten. Het gevolg was de definitieve deling van Duitsland en harde communistische regimes onder Russische dominantie in Oost-Europa. Het afwijzen van een Europese veiligheidsstructuur met inbegrip van de Sovjet-Unie – later de Russische Federatie – is de dieperliggende oorzaak van de huidige confrontatie van het Westen tegen Rusland. 

De “niet-uitgelokte” Russische agressie

Het overheersende narratief in de westerse media kent maar één oorzaak voor de Russische inval in Oekraïne in februari 2022: de imperialistische droom van Poetin om het rijk van de tsaren en dat van de Sovjet-Unie te herstellen. Daarbij wordt bijna altijd abstractie gemaakt van een voorgeschiedenis waarbij de NAVO de hoofdrol speelde door de Russische veiligheidsbelangen te negeren en de talrijke waarschuwingen van Europese en Amerikaanse politici en experts in de wind te slaan. 

Angela Merkel zegt het in haar memoires: ze was er altijd van overtuigd dat opname van Oekraïne en Georgië in de NAVO gelijk stond met een oorlogsverklaring tegen Rusland. Ze was lang niet de enige die waarschuwde dat daarmee voor de Russen – niet alleen voor Poetin maar voor de hele politieke elite – een rode lijn werd overschreden die tot ernstige consequenties zou leiden. Zelfs Zbigniew Brzezinski, de fanatieke Ruslandhater en voormalige adviseur van president Jimmy Carter kwam aan het einde van zijn leven – hij stierf in 2017 – tot de conclusie dat de opname van Oekraïne in het bondgenootschap de provocatie te veel was. Zelfs Brzezinski leek zich ten langen leste te hebben neergelegd bij de realiteit van een multipolaire wereld. 

Oekraïne moest tot de NAVO behoren om te voorkomen dat Rusland opnieuw een imperiale macht zou worden

Brzezinsky was tijdens zijn lange carrière van pundit en adviseur nochtans een van de voornaamste pleitbezorgers geweest van opname van Oekraïne in de westerse invloedssfeer. In zijn eind jaren 90 verschenen The Grand Chessboard  had hij dat als noodwending beschreven om de basisdoelstelling van de VS te bereiken namelijk “de wil om de enige en laatste wereldmacht te zijn”. Volgens hem moest Oekraïne tot de NAVO behoren om te voorkomen dat Rusland via de rijke hulpbronnen van het land en de strategische positie aan de Zwarte Zee opnieuw een imperiale macht zou worden.

Brzezinski was de man die het auteurschap opeiste van het plan om de Sovjet-Unie in het Afghaanse moeras te lokken en daarmee de desintegratie van het regime in te zetten. Hillary Clinton zag daarin een voorbeeld hoe met dank aan de Oekraïners een replay zou zorgen voor de verzwakking van Rusland en de uitschakeling van een concurrerende grootmacht op het wereldtoneel.

Dat Vladimir Poetin en zijn nationalistische adviseurs verantwoordelijk zijn voor de militaire invasie van Oekraïne staat als een paal boven water. Maar wie eraan zou twijfelen dat de uitbreiding van de NAVO de directe aanleiding daartoe was moet maar eens het verslag lezen van de toespraak die Jens Stoltenberg in september 2023 in het Europees Parlement gaf. Dit zei Stoltenberg letterlijk: “De achtergrond was dat president Poetin in het najaar van 2021 verklaarde – en daadwerkelijk een ontwerpverdrag stuurde dat de NAVO zou moeten ondertekenen – dat de NAVO zou beloven niet verder uit te breiden. Dat was wat hij ons stuurde. En dat was een voorwaarde om Oekraïne niet binnen te vallen. Natuurlijk hebben we dat niet ondertekend.”

De NAVO als garant van democratie, mensenrechten en rechtsorde.

Het moge duidelijk zijn dat de NAVO, zoals het Oekraïneverhaal aantoont niet het instrument is voor vredestichting. Evenmin maakt het bondgenootschap de openlijk verklaarde mooie principes waar van “democratie, mensenrechten en rechtsorde.”  

Onder de stichtende leden bevond zich het Portugal van dictator Salazar en toen de kolonels van NAVO-lid Griekenland in 1967 de macht grepen gaf het bondgenootschap geen kik. Het was in beide gevallen business as usual ondanks grootschalige schending van mensenrechten, koloniale oorlogen, folterpraktijken en censuur.  Ook de militaire staatsgreep in Turkije op 12 september 1980 was voor de NAVO geen reden om in de bres te springen voor het herstel van de democratie. De militaire samenwerking met de junta werd daarentegen een versnelling hoger geschakeld. 

"Niet democratie of mensenrechten, maar geopolitieke ligging en anticommunisme gaven de doorslag”

“De voorbeelden van Portugal, Griekenland en Turkije laten zien hoe de NAVO bereid was autoritaire regimes  te omarmen, zolang ze in het strategische plaatje pasten. Niet democratie of mensenrechten, maar geopolitieke ligging en anticommunisme gaven de doorslag”, schrijft De Brabander.

De rol van de NAVO in de golf van extreemrechtse terreurdaden in de jaren 70 en 80 is nooit helemaal opgeklaard. Ze waren het werk van zogenaamde stay behind structuren, clandestiene fel anti-communistische organisaties die zich voorbereidden op een mogelijke Sovjet-invasie of communistische machtsovername. Het bekendste geval is dat van Italië waar de organisatie Gladio door de Italiaanse geheime diensten en de CIA in de jaren vijftig was opgericht. Gladio werd al snel ingebed in het Clandestine Planning Committee (CPC), een overkoepelende structuur voor Europese stay behind-netwerken binnen SHAPE (Supreme Headquarters Allied Powers Europe), het militaire hoofdkwartier van de NAVO. Andere landen waaronder ook België maakten eveneens van het netwerk deel uit. 

De dodelijke aanslag aan het station van Bologna in 1980 waarbij 85 mensen om het leven kwamen was er maar een uit een reeks die het werk was van extreemrechtse groepen met banden met de CIA en de NAVO. Of ook de aanslagen van de bende van Nijvel in ons land daar deel van uitmaakten is nooit met zekerheid kunnen worden vastgesteld.

Als hier oorlog uitbreekt moeten we na enkele uren met stenen gooien wegens munitietekort

De woorden van Marc Thys gingen viraal. De voormalige vice-stafchef van het Belgisch leger, een veelvuldig gevraagde gast in de praatprogramma’s van de VRT, kon de hopeloze toestand van onze strijdkrachten niet kernachtiger uitdrukken. Minister van Oorlog Theo Francken ging er gretig op in: hij moet puin ruimen na jaren verwaarlozing van ons leger. Het klinkt dramatisch, en ook Europa schilderde doemscenario’s maar klopt het ook?  

De paniekzaaierij had succes: miljarden werden verschoven van sociale uitgaven, onderwijs, gezondheidszorg, infrastructuur en wetenschappelijk onderzoek naar het militaire establishment. Von der Leyen: "Na een lange periode van onderinvestering is het nu van het grootste belang om de defensie-investeringen voor een langere periode op te voeren". Ze lanceerde het ReArm Europe/Readiness 2030 plan: een pakket financiële mechanismen ter waarde van 800 miljard euro om de Europese militaire uitgaven een boost te geven. 

Was er echt sprake van “onderinvestering”? “Volgens het eigen Europees Defensieagentschap (EDA) zijn de militaire uitgaven van de EU-lidstaten tussen 2014 en 2024 gestegen met 144 miljard euro, een toename met 79 procent: van 182 miljard in 2014 naar 326 miljard in 2024. Tel het Verenigd Koninkrijk erbij – ex-EU-lidstaat  maar nog altijd NAVO-lid – en het bedrag klimt zelfs tot ongeveer 400 miljard euro. Dat is meer dan een verdubbeling”, schrijft De Brabander.

Heeft Europa een militaire achterstand (ten aanzien van Rusland) opgelopen zoals Jens Franssen, defensiespecialist bij de VRT begin 2024 pontificaal verklaarde? De Friedrich Ebert Stiftung, de denktank van de Duitse sociaaldemocraten, schreef een jaar geleden in een rapport: “De NAVO telt drie keer zoveel troepen als Rusland. Zelfs zonder de VS beschikken de Europese NAVO-landen over 700.000 soldaten meer dan het Russische leger. Voor de zwaarste wapensystemen zijn de verhoudingen vergelijkbaar. ‘Als we kijken naar belangrijke militaire middelen, zoals gevechtstanks, infanteriegevechtsvoertuigen, gepantserde personeelsvoertuigen, gevechtshelikopters,  gevechtsvliegtuigen en artillerie, behouden de Europese NAVO-leden gezamenlijk een aanzienlijke voorsprong op Rusland en Wit-Rusland samen’, zo besluit de Friedrich-Ebert-Stiftung. Enkel voor grond-luchtraketten ligt het overwicht aan Russische zijde."

En België, het verhaal van de stenen? De Brabander: “Volgens officiële cijfers van de NAVO zijn de militaire uitgaven tussen 2015 en 2024 niet gedaald maar meer dan verdubbeld: van 3,8 naar 7,9 miljard euro. Dat lag inderdaad nog onder de NAVO-norm van 2 procent. Maar in absolute cijfers stond België op de 14de plaats van de 32 NAVO-lidstaten, wat dus helemaal niet zo rampzalig  is als de militaire lobby wil doen geloven. In 2025 besliste de regering bovendien om de militaire uitgaven in tien jaar  tijd zelfs te verdriedubbelen, conform de Strategische Visie van Defensie (12,76 miljard euro)".

Toen president Trump begin 2025 decreteerde dat de NAVO-partners hun militaire budgetten tot 5 procent van hun BNP moesten optrekken reageerden onze beleidsmakers met ongeloof: “onhaalbaar” en volgens Bart De Wever zelfs “belachelijk.” Een jaar later is het onhaalbare een doelstelling geworden zij het voor de verre toekomst: “3,5 procent militaire uitgaven, 1,5 procent ‘militair gerelateerde’ uitgaven.” In het regeerakkoord van de regering De Wever wordt de huidige NAVO-norm van 2 procent in 2029 gehaald, 2,5 procent in 2034. Zelfs dat vraagt een gigantische transfer van miljarden euro’s naar das Militär. 

De Brabander: “De 5 procent norm betekent voor België dat de militaire uitgaven in 2035 jaarlijks zouden oplopen tot 28 miljard euro (3,5 procent) en 40 miljard euro (5 procent), respectievelijk 3,5 en 5,5 keer meer dan in 2024. Dat zijn waanzinnig hoge bedragen. Ter vergelijking: het huidige federale budget waarover de regering beschikt, exclusief de uitgaven van de sociale zekerheid, bedraagt 42 miljard euro. Met andere woorden: bij een norm van 5 procent zou meer dan 90 procent van dat budget naar defensie moeten vloeien.“

Garandeert de NAVO onze veiligheid?

Kopen we met al dat geld meer veiligheid, een onbezorgde nachtrust en zekerheid voor onze kinderen en kleinkinderen? Zijn we met andere woorden veiliger mét de NAVO dan zonder? Op papier is de veiligheid van de bondgenoten garanderen de core business van de NAVO, maar de praktijk laat zien dat andere doelstellingen prioritair zijn. De eerste secretaris-generaal van de NAVO, Lord Ismay drukte het in een beroemd geworden aforisme zo uit: “De NAVO moet de Russen buiten, de Amerikanen binnen en de Duitsers eronder houden”. 

Dat is een politiek doel waarbij de veiligheid in het beste geval als extra wordt meegeleverd. Mark Rutte was vele jaren later nog duidelijker toen hij verklaarde dat “de alliantie niet alleen dient om de leden collectief te verdedigen, maar ook een platform is voor de VS om zijn macht op het wereldtoneel te laten gelden".

Het verhaal van Brzezinski is hierboven al beschreven. Zijn opperste betrachting was de positie van de Verenigde Staten als enige supermacht veilig te stellen. Als daar oorlog voor nodig is dan is dat maar zo. Zijn geslaagde poging om de Sovjet-Unie in het Afghaanse moeras te trekken was voor hem een unieke kans om de Russen hun eigen Vietnamoorlog te bezorgen. Dat ontelbare doden en verminkten, Russen en Afghanen daarvoor nodig waren was een bijkomstigheid evenals het te voorspellen gevolg: de opkomst van islamitisch geïnspireerd terrorisme dat nog eens voor vele duizenden doden zou zorgen. Dat scenario zal nog eens worden overgedaan met de illegale oorlog tegen Irak waar later ook andere NAVO-landen in zullen worden meegezogen. “In wezen kwam het erop neer dat de NAVO-partners de rotzooi moesten opruimen die Washington had achtergelaten”, schrijft De Brabander.

Is een veiligheidsstructuur denkbaar buiten de NAVO?

De huidige Amerikaanse president die om het zacht uit te drukken de NAVO geen warm hart toedraagt vindt het niettemin vanzelfsprekend dat de Europese partners hem zouden bijstaan in de oorlog van Netanyahu en hemzelf tegen Iran. Onze Theo Francken heeft daar wel oren naar en staat te popelen om een Belgische mijnenjager naar de Straat van Hormuz te sturen. Wat dat alles met onze veiligheid te maken heeft is moeilijk uit te leggen maar het verhoogt het risico om in een oorlog betrokken te worden waar we niet om hebben gevraagd en die alleen maar verliezers kan opleveren.

Hetzelfde geldt voor het aanslepende conflict in Oekraïne waar NAVO-landen steeds duidelijker een hoofdrol in spelen door het leveren van wapens en de onontbeerlijke satelliet inlichtingen die nodig zijn voor de drone-aanvallen tot diep in Rusland. Oekraïne maakt gebruik van westerse drone-technologie en AI om automatische doelen tegen Rusland te selecteren. Het Verenigd Koninkrijk van Starmer levert Brits-Franse Silver Shadow lange-afstandsraketten, het overschrijden van de zoveelste “rode lijn”. 

Je hoeft geen topstrateeg te zijn om te beseffen hoe extreem gevaarlijk de situatie voor Europa daardoor wordt. Poetin en zijn militairen staan onder immense druk om het probleem van de Oekraïense drone-aanvallen tegen Moeder Rusland bij de bron aan te pakken met aanvallen op de leveranciers van die militaire hard- en software en de Europeanen en de NAVO een lesje te leren – met conventionele wapens als het kan, met de nucleaire optie als het moet.

Kan het anders? Is een veiligheidsstructuur denkbaar buiten de NAVO? Een eerste stap zou zijn te beseffen dat we met Rusland hetzelfde continent delen en dat dat niet zal veranderen. Daarom moeten de gesprekskanalen met het Kremlin opnieuw worden geopend. Er zijn hoopgevende signalen en ze komen uit onverwachte hoek. Premier Bart De Wever zegt luidop wat volgens hem velen in de EU denken namelijk dat we de relaties met Rusland (liever vroeg dan laat) zullen moeten normaliseren. 

De Estse premier Alar Karis zei: “We moeten ideeën en plannen hebben over hoe we met Rusland moeten omgaan". En hij verwees naar de naoorlogse geschiedenis van Duitsland: eerst agressor, tien jaar na het einde van de oorlog al lid van de NAVO en daarna van de Europese Unie. Helaas lijkt de Unie meer en meer op de politieke tak van de NAVO en de topleiding staat hard op de rem voor elke poging tot toenadering. Toen de voorzitter van de Raad, António Costa, het Kremlin benaderde in een poging om diplomatie mogelijk te maken werd hij door von der Leyen, Starmer, Merz en Macron meteen teruggefloten.  

“NAVO Mythes, macht, militarisme” betoogt met overtuigende voorbeelden en gedegen historische analyse dat de NAVO niet voor veiligheid zorgt, wel integendeel. De weg waarop we ons bevinden kan alleen leiden tot meer conflict, meer oorlog en zelfs een nucleair Armageddon. Volgens een selecte groep wetenschappers stond de 'doomsday clock' nooit dichter bij middernacht dan nu. Hoog tijd dus om een andere weg in te slaan.

Een rechtvaardige internationale orde

“De NAVO uit België, België uit de NAVO”, weerklinkt niet langer alleen ter (uiterst) linkse zijde. Een analist van liberale signatuur als Koert Debeuf pleit openlijk voor het verlaten van de NAVO en een alternatief bondgenootschap naar het model van de Niet-Gebonden-Landen uit 1961.  

Ludo De Brabander pleit voor iets gelijkaardigs: “Een Europa dat in bondgenootschap met het globale Zuiden kiest voor een rechtvaardige internationale orde, en dat het brutale imperialisme en het roofbouwkapitalisme van Washington isoleert in plaats van zich eraan vast te klampen."

Zijn boek klinkt als een waarschuwing en komt niets te vroeg in een tijd waarin de reguliere media dagelijks een tsunami van oorlogspropaganda over ons uitstorten en waar zelfverklaarde “defensiespecialisten” nauwelijks van de handelsreizigers van de wapenindustrie te onderscheiden zijn.

Deze recensie werd overgenomen van Salon van Sisyphus.