Na eredoctoraten voor Albanese en Erakat: open brief eist dat universiteiten banden met Israël verbreken

Meer dan 4.700 personeelsleden, studenten en eredoctoren verbonden aan Belgische universiteiten hebben een open brief ondertekend waarin zij rectoren oproepen om alle institutionele banden met Israëlische universiteiten en bedrijven die betrokken zijn bij schendingen van het internationaal recht onmiddellijk stop te zetten. De uitgereikte eredoctoraten aan VN-Speciaal Rapporteur voor Palestina Francesca Albanese en Palestijns professor Noura Erakat op 2 april toonden dat Belgische universiteiten zich engageren voor mensenrechten en internationaal recht. Maar zulke erkenning vraagt ook om concrete acties vinden de ondertekenaars. 

Onder de ondertekenaars bevinden zich meer dan 1.100 professoren van Belgische universiteiten. In minder dan één maand tijd schaarden zij zich achter de open brief – goed voor meer dan tien procent van het volledige Belgische professorenkorps. Daarmee behoort deze oproep tot de grootste academische mobilisaties in de recente geschiedenis van het Belgische hoger onderwijs. Daarnaast ondertekenden ook 16 decanen en meer dan 50 eredoctoren van Belgische universiteiten de brief. 

Tot die laatste groep behoren onder meer VN-Speciaal Rapporteur Francesca Albanese, Agnes Callamard (secretaris-generaal van Amnesty International), Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee, Ken Loach, Stephen Fry, Greta Thunberg, Rudi Vranckx, Alain Platel, Sidi Larbi Cherkaoui, Lize Spit, Ish Ait Hamou, Erika Vlieghe en Jaco Van Dormael. 
 

Lees hier de open brief:

Geachte rectoren,

Op 2 april vond iets ongeziens plaats. Voor het eerst reikten drie universiteiten – de Universiteit Antwerpen, de Universiteit Gent en de Vrije Universiteit Brussel – gezamenlijk een eredoctoraat uit aan Francesca Albanese, Speciaal Rapporteur van de Verenigde Naties voor de mensenrechtensituatie in het sinds 1967 bezette Palestijnse gebied. Diezelfde dag kende de Universiteit Antwerpen ook een eredoctoraat toe aan professor Noura Erakat, een toonaangevende stem op het vlak van mensenrechten en rechtvaardigheid in Palestina.

Wij erkennen het belang van dit moment. De universiteiten geven hiermee het signaal zich te engageren voor internationaal recht, mensenrechten en institutionele verantwoordelijkheid in het licht van bezetting, apartheid, massaal geweld en genocide.

Maar geschiedenis wordt niet geschreven met ceremonies alleen.

Nu het applaus is weggeëbd, kunnen de implicaties van het eerbetoon aan Albanese en Erakat niet langer worden genegeerd. Hun werk vraagt niet enkel om erkenning. Het legt verplichtingen bloot die niet langer kunnen worden uitgesteld – verplichtingen die zich moeten vertalen in concreet institutioneel handelen, zoals we hieronder uiteenzetten.

In de huidige context kunnen de analyses, waarschuwingen en eisen van experten zoals Albanese en Erakat niet langer zonder gevolg worden erkend

Bijna drie jaar nadat een genocide zich in het volle zicht van de wereld ontvouwde, is de situatie alleen maar verergerd. Israël escaleert zijn geweld: via de facto annexatie van de Westelijke Jordaanoever; via toenemend kolonistengeweld en terreur; via het systematisch gebruik van foltering in zijn gevangenissysteem, ook van kinderen, zoals gedocumenteerd in het meest recente rapport van Albanese; via de invoering van de doodstraf die uitsluitend Palestijnen viseert – een zoveelste kenmerk van een tweesporig rechtssysteem onder apartheid.

Ook buiten Palestina breidt Israël zijn agressie uit in de regio: met een illegale oorlog tegen Iran; met duizenden schendingen van het staakt-het-vuren met Hezbollah, inclusief het meest recente staakt-het-vuren met de Libanese regering; en met de uitbreiding van de “Gaza doctrine” naar Libanon – waarbij infrastructuur wordt verwoest, dorpen van de kaart geveegd, meer dan een miljoen mensen worden verdreven en steden onophoudelijk worden gebombardeerd. Tegelijk blijft Israël systematisch burgers, hulpverleners en journalisten viseren, in Palestina én in Libanon.

In deze context kunnen de analyses, waarschuwingen en eisen van experten zoals Albanese en Erakat niet langer zonder gevolg worden erkend. Zij eisen actie.

Beide laureaten maakten dat glashelder. Zoals Noura Erakat stelde: “Het juridische argument is er. Punt.” Universiteiten hebben de plicht om medeplichtigheid aan mensenrechten- schendingen te beëindigen. En zoals het werk van Francesca Albanese consequent aantoont, kunnen instellingen niet beweren het internationaal recht te respecteren terwijl ze relaties onderhouden die de schending ervan normaliseren en bestendigen.

De recente studentenbezettingen aan de Universiteit Gent en de Universiteit Antwerpen hebben de urgentie van deze eisen nog eens onderstreept; de universiteiten worden door studenten opgeroepen om een einde te maken aan hun institutionele medeplichtigheid. Deze mobilisaties kregen expliciete steun via videoboodschappen van Francesca Albanese en Noura Erakat.

Ze bewijzen dat universiteiten kunnen handelen, maar ze vormen in de huidige context ook het absolute minimum

Belgische universiteiten hebben vaak beargumenteerd dat het stopzetten van samenwerkingen met Israëlische instellingen – in het bijzonder binnen Horizon Europe – complex is, zo niet onmogelijk. Recente stappen van de Universiteit Gent tonen aan dat het verbreken van samenwerkingen wel degelijk mogelijk is. Die stappen zijn belangrijk en verdienen erkenning. Ze bewijzen dat universiteiten kunnen handelen, maar ze vormen in de huidige context ook het absolute minimum.

Overal binnen Belgische universiteiten wordt “complexiteit” nog steeds ingeroepen om gebrek aan actie te rechtvaardigen, terwijl samenwerkingen met instellingen die betrokken zijn bij bezetting, apartheid en massaal geweld, worden voortgezet – en zelfs uitgebreid.

Dit is geen technische kwestie. Dit is een juridische kwestie.

Universiteiten kiezen zelf met wie ze samenwerken. Horizon Europe-overeenkomsten vereisen respect voor mensenrechten. VN-experts hebben al gesteld dat de opschorting van het EU-Israël Associatieakkoord een “minimale vereiste” is onder het internationaal recht. Voortgezette samenwerking roept dus ernstige vragen op over contractbreuk en institutionele aansprakelijkheid. Interne mensenrechtenkaders, zoals de VLIR-toets, bestaan – maar blijven al te vaak zonder gevolg.

Zoals het recente rapport van Albanese, From Economy of Occupation to Economy of Genocide (2025), duidelijk maakt, zijn universiteiten geen buitenstaanders. Via samenwerking, kennisproductie en normalisering zijn ze ingebed in systemen van bezetting, apartheid en genocide. 

Wat betekent het dan om onze nieuwe collega’s te eren en het werk dat zij verrichten voor de Palestijnse strijd voor bevrijding consequent te nemen?

Ten eerste: beëindig alle bestaande samenwerkingen met Israëlische instellingen en bedrijven (zoals Dell, Teva, Microsoft) die direct of indirect betrokken zijn bij schendingen van het internationaal recht, waaronder bezetting, apartheid en voortdurende genocidale geweldpleging, inclusief het terugtrekken uit door de EU gefinancierde multilaterale consortia waarin medeplichtige Israëlische instellingen participeren. Dergelijke partnerschappen voortzetten is noch neutraal, noch verdedigbaar.

Waar een duidelijk en aanhoudend risico bestaat schendingen te bestendigen, moet samenwerking worden stopgezet

Ten tweede: voer een onmiddellijk moratorium in op nieuwe samenwerkingen onder de huidige omstandigheden, ook binnen toekomstige Europese onderzoeksprogramma’s. Het voorzorgsprincipe moet gelden: waar een duidelijk en aanhoudend risico bestaat schendingen te bestendigen, moet samenwerking worden stopgezet. 

Ten derde: handel collectief op Europees niveau. Vorig jaar riepen de rectoren van Belgische universiteiten op tot de opschorting van het EU-Israël Associatieakkoord op basis van mensenrechtenschendingen. Dat standpunt was principieel én noodzakelijk. De Europese Unie heeft echter opnieuw nagelaten haar eigen wettelijke verplichtingen na te komen. Door deze aanhoudende passiviteit is het des te meer aan de universiteiten om zelf actie te ondernemen, in plaats van zich te beroepen op instellingen die dit tot nu toe hebben geweigerd. Wij roepen de rectoren op om niet alleen deze eis te herbevestigen, maar ook de Belgische regering actief aan te sporen alle nodige maatregelen te nemen om naleving van het internationaal recht te waarborgen – inclusief, indien nodig, unilaterale maatregelen in overeenstemming met bindende wettelijke verplichtingen zoals die zijn geformuleerd door het Internationaal Gerechtshof. Dit is bijzonder urgent in het licht van de onderhandelingen over het volgende Horizon Europe-kader (2028–2034). 

Ten vierde: naast terugtrekking en het beëindigen van medeplichtigheid moeten Belgische universiteiten en instellingen actief bijdragen aan het overleven en de heropbouw van het Palestijnse hoger onderwijs. Dat vereist dat symbolische solidariteit wordt omgezet in duurzame en betekenisvolle institutionele engagementen: onderzoeksverblijven en beurzen voor Palestijnse studenten en academici; begeleiding van doctoraats- en masteronderzoek; gezamenlijke ontwikkeling van curricula en opleidingsonderdelen; gezamenlijke onderzoeks- en documentatieprojecten gebaseerd op de prioriteiten en noden van Palestijnse gemeenschappen; en gestructureerde opleidingsprogramma’s op maat van universiteiten die opereren onder belegering en bezetting. Het vereist investeringen in zowel digitale als fysieke infrastructuur, en in de meest basale materiële voorwaarden die onderwijs en onderzoek mogelijk maken.

We moeten gehoor geven aan de oproepen tot solidariteit en rechtvaardigheid van onze Palestijnse collega’s

Deze eisen zijn niet nieuw. Reeds in januari 2025 riepen meer dan 7.000 academici in België – waaronder meer dan 1.200 professoren en 40 eredoctors – universiteiten op om hun juridische verplichtingen na te komen. Die verplichtingen zijn niet veranderd. De urgentie is enkel toegenomen. We moeten gehoor geven aan de oproepen tot solidariteit en rechtvaardigheid van onze Palestijnse collega’s en een einde maken aan Israëls straffeloosheid.

Wij, ondergetekenden, herhalen deze eisen zonder enige ambiguïteit. Wij weigeren toe te laten dat onze instellingen medeplichtig blijven aan misdaden die uitvoerig zijn gedocumenteerd en juridisch onderbouwd. Wij roepen onze rectoren op om dienovereenkomstig te handelen.

Gezamenlijk staan wij voor een universiteit die het internationaal recht respecteert, rechtvaardigheid, vrijheid en mensenrechten bevordert, en medeplichtigheid aan oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide afwijst – evenals de sluipende militarisering in België en Europa. Een universiteit die haar stem laat horen, moed toont en daadwerkelijk actie onderneemt tegen onrecht en onderdrukking, zowel in Palestina als elders.

Hoogachtend,

De ondertekenende personeelsleden en studenten van Belgische universiteiten.

Klik hier om uw naam toe te voegen aan de lijst met ondertekenaars.

Steun ons hier!