Stembus, rechtbank en macht: de krimpende ruimte voor democratie in Turkije

Door deze onverwachte rechterlijke beslissing wordt de voormalige leider, Kemal Kılıçdaroğlu, die de Republikeinse Volkspartij jarenlang leidde, juridisch weer gezien als de legitieme partijvoorzitter. De parlementsleden, lokale bestuurders en het overgrote deel van de achterban blijven echter de huidige leider, Özgür Özel, steunen. 

Hierdoor is er binnen de Turkse belangrijkste oppositiepartij een tweekoppige structuur ontstaan, zowel op juridisch als op politiek vlak. Deze crisis is niet louter een interne partijstrijd, het maakt deel uit van een grotere transformatie die laat zien hoe de relatie tussen verkiezingen, rechtbanken en staatsmacht in Turkije ingrijpend verandert. 

Het nieuwe politieke toneel: de rechtszaal 

De laatste tijd wordt de politiek in Turkije steeds vaker vormgegeven door rechterlijke uitspraken, onderzoeken van het openbaar ministerie en administratieve maatregelen. Oppositiepartijen stellen dat politieke actoren die niet via de stembus kunnen worden verslagen, via de juridische weg buitenspel worden gezet. De regering daarentegen beweert dat alle processen strikt volgens de wet verlopen. 

Burgemeester van Istanbul İmamoğlu werd al snel de sterkste presidentskandidaat van de oppositie

De meest prominente figuur in dit debat is de burgemeester van Istanbul, Ekrem İmamoğlu. Dat de oppositie bij de afgelopen lokale verkiezingen landelijk de grootste partij werd en İmamoğlu Istanbul heroverde, gold als een belangrijke politieke waarschuwing voor president Recep Tayyip Erdoğan. İmamoğlu, die in de peilingen als een van de weinige politici boven Erdoğan scoorde, werd al snel de sterkste presidentskandidaat van de oppositie. 

Na dit succes nam de juridische druk op İmamoğlu echter toe. Onlangs heeft de Universiteit van Istanbul zijn universitaire diploma geannuleerd. 

Volgens de Turkse grondwet moeten presidentskandidaten universitair gediplomeerd zijn. De intrekking van het diploma is dan ook geen louter technische discussie over onderwijs, maar heeft directe politieke gevolgen die kunnen voorkomen dat İmamoğlu zich in de toekomst kandidaat kan stellen. Daarbij zit Ekrem İmamoğlu inmiddels ook al meer dan een jaar vast. 

De strategie van verdeeldheid en de Koerdische kwestie 

Een soortgelijke juridische wurggreep wordt al langer toegepast op de Koerdische politiek. Selahattin Demirtaş, de bekendste leider van de Koerdische politieke beweging, werd tijdens eerdere verkiezingen een krachtige nationale oppositiefiguur met zijn campagne tegen Erdoğans presidentiële systeem onder de slogan 'We zullen je geen president laten worden'. 

Demirtaş zit al tien jaar in de gevangenis. Nochtans kwam het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) met de bindende uitspraak dat hij moet worden vrijgelaten.

Om het huidige politieke klimaat in Turkije te begrijpen, is het noodzakelijk om naar het verleden en heden van de Koerdische kwestie te kijken. De regering-Erdoğan voerde in het verleden gesprekken, het zogenaamde 'vredesproces', met PKK-leider Abdullah Öcalan. 

Deze contacten met Öcalan, die wordt vastgehouden op het eiland İmralı, waren een poging om een decennialang conflict te beëindigen. Tijdens dit proces namen de gewapende conflicten en de politieke spanningen merkbaar af. 

Volgens de oppositie is de kernstrategie van Erdoğan het voorkomen van een alliantie tussen de verschillende oppositiegroepen

In diezelfde periode koos toenmalig CHP-leider Kemal Kılıçdaroğlu er echter voor om – ondanks de verzwakking van het parlementaire stelsel en de toenemende centralisatie van staatsinstellingen – de maatschappelijke en politieke spanningen niet verder op te drijven. Hoewel Kılıçdaroğlu stelde dat het opheffen van de parlementaire onschendbaarheid van Selahattin Demirtaş en zijn collega's in strijd was met de grondwet, stemde hij toch vóór deze opheffing om maar niet geassocieerd te worden met de Koerden. 

Bovendien zweeg hij tijdens het cruciale referendum waarin de politieke structuur van Turkije definitief veranderde, ondanks de frauduleuze stemprocedures. Een deel van de oppositie blikt hier vandaag op terug met de overtuiging dat de verzoeningsgezinde houding van Kılıçdaroğlu ertoe heeft bijgedragen dat Erdoğans nieuwe politieke systeem met minder weerstand kon worden verankerd. 

Vandaag de dag is er sinds enige tijd opnieuw een soortgelijk oplossingsproces gestart en worden er politieke onderhandelingen gevoerd met Öcalan, de leider van de Koerdische vrijheidsbeweging. Volgens een breed gedragen visie binnen oppositiekringen stelt de Koerdische politiek zich momenteel voorzichtiger op om dit nieuwe proces niet in gevaar te brengen. De conflicten en de diepe polarisatie die volgden na het mislukken van het eerste vredesproces, liggen echter nog vers in het geheugen. 

Volgens de oppositie is de kernstrategie van Erdoğan het voorkomen van een alliantie tussen de verschillende oppositiegroepen. Terwijl prominente figuren uit de Koerdische politiek door langdurige detenties uit de politiek worden geduwd, staan de opkomende gezichten van de CHP bloot aan intense juridische druk. 

Het debat over de herverkiezing en de economische crisis 

Ondertussen is ook de hernieuwde kandidatuur van Erdoğan een punt van juridische discussie. De Turkse grondwet stelt dat een president maximaal twee termijnen mag dienen. Erdoğan bevindt zich momenteel al in een fase die deze limiet overschrijdt. De regering beargumenteert dat de eerdere termijnen niet meegeteld hoeven te worden omdat het bestuurssysteem is veranderd. 

De oppositie stelt dat een herkiesbaarheid zonder een formeel besluit tot vervroegde verkiezingen juridisch ongeldig is. Volgens hen zijn de kunstmatige crises binnen de belangrijkste oppositiepartij en de onderzoeken naar burgemeesters juist bedoeld als voorbereiding op plotselinge, vervroegde verkiezingen. 

De economische crisis verergert dit scenario. De torenhoge inflatie en de hoge kosten van levensonderhoud treffen grote delen van de bevolking. De regering probeert de economie overeind te houden met investeringen uit met name de Golfstaten. De oppositie bekritiseert de overheid en stelt dat regelingen zoals de 'Amnistie voor Kapitaal' (Varlık Barışı) de instroom van kapitaal van onbekende herkomst vergemakkelijken. 

De Europese veiligheidsprioriteiten en de toekomst van de democratie 

Internationale ontwikkelingen versterken de positie van Erdoğan op het binnenlandse toneel. Na de oorlog tussen Rusland en Oekraïne zijn de veiligheidszorgen van Europa drastisch toegenomen. Vanwege de strategische ligging van Turkije aan de Zwarte Zee en de grenzen met het Midden-Oosten is het land voor het Westen opnieuw een onmisbare NAVO-partner geworden. 

Europese regeringen bekritiseren Ankara niet langer zo hard op het gebied van mensenrechten

Europese regeringen bekritiseren Ankara niet langer zo hard als voorheen op het gebied van democratie en mensenrechten. Zij geven nu prioriteit aan veiligheid, het indammen van migratiestromen en defensiesamenwerking. 

Desondanks is de positie van Erdoğan niet onwankelbaar. Door de economische crisis en de antidemocratische praktijken brokkelt de maatschappelijke steun voor de regering af, vooral onder jonge kiezers in de grote steden. Volgens veel analisten toont de huidige politieke verharding in Turkije niet de absolute macht van de regering, maar verhult het juist haar kwetsbaarheid. 

Vandaag de dag worden er in Turkije nog steeds verkiezingen gehouden en is de oppositie niet volledig uitgeschakeld. Het debat over de rol van de rechtbanken, de mediacontrole en de inzet van staatsmiddelen in de politiek zwelt echter aan. 

De leiderschapscrisis binnen de belangrijkste oppositiepartij CHP is daarom niet zomaar een interne aangelegenheid. Centraal in de discussie staat inmiddels een veel grotere vraag: kan de macht in dit grote NAVO-land aan de grens van Europa nog wel echt via de stembus veranderen? 

Steun ons!