Waar zijn we beland wanneer een wetenschapsfilosoof de representativiteit van een steekproef 'een smoesje' noemt?

Laten we even de opeenvolging van feiten overlopen. Op dinsdag 19 mei kwam de VRT naar buiten met de resultaten van haar onderzoek ‘De foto van Vlaanderen’. Uit het onderzoek blijkt namelijk dat opvallend veel jonge mannen een conservatief gedachtegoed aanhangen als het bijvoorbeeld gaat over lgbtqia+-personen of de rol tussen mannen en vrouwen.

Het onderzoek van de VRT is natuurlijk vooral een slimme manier om nieuws te maken. Het is inderdaad opmerkelijk te noemen dat jonge mannen meer conservatieve standpunten aanhangen, maar op zich is dat geen nieuws. Dat is al langer bekend. Door zelf met een onderzoek te komen, heeft de VRT een zogenaamd haakje om het hierover te hebben, onder andere in het praatprogramma ‘De Afspraak’.

Het meest besproken taboe ooit

De redactie van De Afspraak nodigde naast Goedele Liekens ook Maarten Boudry uit. Wie Boudry uitnodigt, weet: dat is vragen om polemiek. Wellicht is dat ook de reden waarom Boudry zo vaak te gast is in praatprogramma’s. Zijn academische carrière was kort en weinig spraakmakend, maar hij is een kei in het opzoeken van conflict en elke mediamaker weet: conflict genereert bereik.

Boudry heeft een dingetje met zogenaamde taboes, onderwerpen waarvan hij denkt dat ze uit de weg worden gegaan omdat ze ongemakkelijk zijn. Eén van die taboes zou volgens Boudry de rol van de Islam zijn. Gek, want wie al eens de televisie aanzet, merkt al snel dat er weinig onderwerpen zijn waarover meer gepraat wordt.

Vandaag is populisme de norm

Het mag dan ook niemand verbazen dat Boudry naar de tv-studio was gekomen om maar over één ding te praten: moslims. Volgens hem is het namelijk zo klaar als een klontje dat het groeiend aantal moslims op zijn minst één van de oorzaken is van het conservatiever worden van jonge mannen. Volgens Boudry probeert de VRT dat “weg te moffelen”. Hij haalde daarbij een papier uit zijn zak met een interne mail waaruit zou blijken dat VRT de conclusies over personen van buitenlandse herkomst uit het onderzoek zou verbergen.

“De reden hiervoor is dat de samenstelling van de groep niet voldoende representatief is”, zo leest Boudry voor van zijn papiertje, waarna hij er onmiddellijk aan toevoegt: “dat is natuurlijk een smoesje.” Heel bijzonder wel, een wetenschapsfilosoof die op televisie komt vertellen dat de representativiteit van een steekproef ‘een smoesje is’. 

Nu de cijfers zijn vrijgegeven blijkt dat de personen van buitenlandse herkomst in de bevraagde groep vooral Nederlanders zijn, wellicht niet allemaal moslims dus. Meer dan 38% van de bevraagde personen van buitenlandse herkomst geeft zelfs aan dat ze het niet ok zouden vinden als er een moskee in hun buurt zou komen. 

Overigens klopt het niet dat de VRT het helemaal niet over afkomst of religie heeft. In de artikelen die de nieuwsdienst publiceerde, werd daarover weldegelijk gecommuniceerd. Enkel werd daarbij niet verwezen naar niet-representatieve cijfers. Er is bovendien ook wetenschappelijk onderzoek gedaan dat de veronderstellingen van Boudry tegenspreekt.

Populisme als mediacultuur

En toch staat de volgende dag de Vlaamse minister van Media Cieltje Van Achter (N-VA) in alle kranten om te eisen dat de VRT de niet-representatieve data ‘vrijgeeft’. In mijn ingebeelde herinnering was er ooit een tijd waarin we het met z’n allen ongepast zouden vinden wanneer een minister zo rechtstreeks wil bepalen wat journalisten wel of niet moeten schrijven, maar die tijd ligt duidelijk achter ons. Vandaag is populisme de norm. Als een politica van een partij met veel stemmen zegt dat het volk recht heeft op de waarheid, dan is dat haar waarheid en moet iedereen die deze waarheid kritisch bevraagt of aan wetenschappelijke standaarden toetst een bedrieger noemen.

In zijn boek ‘De herschepping van de democratie’ beschrijft Ico Maly heel helder welke rol media in deze evolutie spelen. De VRT verdedigt zich vandaag zeer terecht tegen de ongegronde beschuldigingen van Boudry, maar bij die verdediging krijg je ook wel een beetje het gevoel dat men pas ontdekt dat men met een vos te maken heeft wanneer ook de eigen kippen worden opgegeten. Wanneer je Boudry als gast vraagt in een talkshow, weet je namelijk dat je kiest voor conflict en populisme ten nadele van feitelijkheid.

Media registreren niet neutraal ‘wat er leeft’

“In een democratie veronderstel je dat de media je publieke ruimte zijn. In de media moet ruimte zijn voor publiek debat dat verder gaat dan de waan van de dag. Die ruimte is weg”, legt Maly uit. Wie ruimte zoekt om wat dieper in te gaan op de complexiteit van een probleem, wordt vooral in talkshows vandaag al heel snel aangemaand om wat sneller ‘terzake’ te komen. “Wie wint hier? Degene die alles op scherp stelt”, aldus Maly.

Ook het feit dat men er op de openbare omroep, in tegenstelling tot wat Boudry beweert, net om de haverklap allerhande veronderstellingen over ‘de moslims’ bespreekt, heeft er alles mee te maken dat men vastzit in wat Ico Maly ‘de populariteitslogica’ noemt. Het gevoel dat een idee ‘bij de mensen leeft’, wordt dan als argument ingezet om dat idee belangrijk te achten en op een serieuze manier te bespreken, onafhankelijk van de vraag of dat idee ook democratisch, waardevol of gewoon waar is.

Het probleem met die populariteitslogica is dat ze verbergt dat media ook een actor zijn in het maatschappelijk debat. Ze registreren niet neutraal ‘wat er leeft’, maar geven mee vorm aan de publieke opinie. In plaats van die rol op een democratische manier in te vullen, lopen ze, de populariteitslogica volgend, extreemrechts achterna vanuit het idee dat extreemrechtse ideeën in hun algoritmisch gestuurde beleving van de werkelijkheid nu eenmaal best populair lijken. Vergelijk het met ouders die hun kinderen elke dag met snoep voor de televisie zetten vanuit de redenering dat die kinderen nu eenmaal niet zo graag groenten eten.

Lees ook: Waarom Maarten Boudry geen filosoof is | De Wereld Morgen

Steun ons hier!