De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.
‘Unearthed Conversation’: De prikkelende verbeelding van Francisca Garcia en Mario Navarro
“Space: the final frontier.” De iconische openingsmonoloog van de sixties sciencefiction televisiereeks Star Trek verbond de ruimte met ontdekkingen, kolonisering en missies “to explore strange new worlds; to seek out new life and new civilizations; to boldly go where no man has gone before!".
Zestig jaar later kijkt Unearthed Conversation, de S.M.A.K. expo van kunstenaars Francisca García en Mario Navarro, naar het heelal als een ‘frontier’ die niet veroverd moet worden maar waarmee een dialoog kan worden aangegaan. Waardoor sporen uit het verleden en onderliggende (beeld)lagen onze verbeelding gaan prikkelen.
Of, zoals de net als Francisca García (°1969) in Santiago de Chile geboren Mario Navarro (°1970) tijdens de persvoorstelling benadrukt: “Voor ons is de grens, de lijn tussen oppervlakte en ondergrond, het terrein waarop kunst bij uitstek opereert. Beelden van de ruimte en planeten als Mars zijn voor Francisca en mij een ander soort frontier. Ons project is een gesprek tussen drie kamers gevuld met beelden. Beelden die de confrontatie met elkaar aangaan en wijzen op onderliggende lagen.”
Van Chili naar Gent
Unearthed Conversation (letterlijk: Opgegraven Gesprek) is een samenwerkingsproject dat ontwikkeld werd als voorstel voor het nationaal paviljoen van Chili voor de Biënnale van Venetië in 2022 maar dat nu pas voor en dankzij het S.M.A.K. gerealiseerd werd. Museumdirecteur Philippe Van Cauteren, die de carrière van de onafhankelijke kunstenaars al jaren volgt, fungeert als curator voor deze tentoonstelling waar recent werk landschappen, communicatie en technologie verbindt.
“Met links naar beeldvorming, technologie en de geladenheid van landschappen heeft de expo Unearthed Conversation een grote actuele relevantie,” stelt Van Cauteren, “er worden verbanden gelegd, onder meer tussen Mars en aardse geschiedenis, en er wordt aangezet tot reflectie. De tentoonstelling is een uitnodiging om verschillende lagen van landschappen bloot te leggen, met name in de Chileense Atacama-woestijn waar er naast sporen van de eeuwenoude Chango-cultuur ook nog de littekens van de Pinochet-dictatuur aanwezig zijn.”
Voor de curator is “het een invitatie aan ons als publiek om het eigen perspectief te verruimen, om wat we zien te interpreteren en zo beter te begrijpen wat we niet zien. De tentoonstelling van de Chileense kunstenaars Francisca García en Mario Navarro is een gesprek tussen beelden en objecten, maar ook een conversatie met het publiek waarbij de bezoeker aangespoord wordt zijn eigen blik in vraag te stellen.”
Van documentaire naar kunstwerk
Het was een Chileense film uit 1964, Aqui Vivieron van Pedro Chaskel en Héctor Rios (van ook de toonaangevende militante film Venceremos), die aan de basis lag van het idee voor deze tentoonstelling. Volgens Francisca García een documentaire “over een expeditie naar Rio Loa, met 440 km de langste rivier in Chili; en meer bepaald naar een plek waar vissers de beenderen van hun voorouders bewaren en bewerken om er zo voor te zorgen dat ze in een andere plaats een nieuw leven als visser kunnen starten.”
“De beelden van deze documentaire fascineerden ons omdat ze zo sterk zijn,” stelt García tijdens de perspresentatie, “beenderen die zich net onder de aardoppervlakte bevinden en onderzoekers die ze manipuleren terwijl ze een sigaretje roken, dat komt sterk binnen.” Ook al omdat ze in het collectieve onderbewustzijn van de Chilenen verbonden worden met de resten van ‘verdwenen’ (lees: ontvoerde en vermoorde) tegenstanders van het Pinochet regime (n.v.d.a. een militaire dictatuur die liep van de staatsgreep van 11 september 1973 tot 11 maart 1990) die verwanten jaren later zouden vinden.
Van experimentele naar militante film
Het is ondertussen wat tussen de plooien van de filmgeschiedenis gevallen maar het bezoek van de gerenommeerde Nederlandse filmmaker Joris Ivens aan Chili in 1962 bleef niet zonder gevolgen. Tijdens een festival van experimentele cinema konden filmmakers kennismaken met zijn documentair – tegelijk experimenteel en kritisch – oeuvre. Verdere inspiratie vonden Chilenen in een documentaire die Ivens samen met Chris Marker draaide. Valparaiso (1963) trok een parallel tussen de havenstad (die op een helling ligt) en de sociale stratificatie (armen leven in een bovenstad zonder water en elektriciteit, rijken in het beneden centrum). Wat filmmakers aanzette om landschap een prominente rol in hun documentaires te geven.
Dat gebeurde in de jaren zestig niet zozeer in de commerciële Chileense cinema maar wel in een vernieuwende stroming die zich afzette tegen de Amerikaanse vertelstijl en experimenteerde met filmtaal. Mario Navarro benadrukt dat deze experimentele films wilden meewerken aan de transformatie van een niet langer voornamelijk agrarische maatschappij: “De filmindustrie evolueerde daardoor ook van een entertainment industrie naar een industrie waar documentaire het voortouw nam en de samenleving ging weerspiegelen.”
Aqui Vivieron is een van die films, “een werk dat peilt naar de erfenis van de inheemse volkeren, met name de eeuwenoude Chango-cultuur. De documentaire toont een archeologische site, het landschap, de beenderen, het zwarte zand van het strand. Toen we enkele jaren geleden de site bezochten lagen de beenderen er nog altijd. Het viel ons op hoe rood het landschap was, hoeveel rotsblokken er voor een ruwe look zorgen. En dat deed ons denken aan Mars, aan de beelden die de Perseverance-rover van NASA doorstuurde.”
Rood en blauw
“Dat zette ons aan om een link te leggen tussen een oud idee, een expeditie die een antieke aardse cultuur blootlegt, en een nieuw idee, een hoogtechnologische ontdekkingstocht in de ruimte, op de planeet Mars,” vult Francisca García aan, “met deze tentoonstelling willen we aangeven dat wanneer je een oppervlakte ziet je denkt te weten wat er gebeurd is terwijl je nooit weet wat er onder die oppervlakte leeft. Kunst is altijd een onderzoek, een zoektocht. Wanneer je kleuren, vormen en materialen ziet ben je toeschouwer maar tegelijk ga je ook een dialoog aan met wat ze ziet en voelt.”
De tentoonstelling verbindt twee landschappen. Met name de rode, rotsachtige planeet Mars en de Atacama woestijn in het noorden van Chili. Rode en blauwe beelden weerspiegelen heden en verleden, het zichtbare en onzichtbare. Want de woestijn die met megagrote telescopen tuurt naar een enigmatisch heelal vertoont ook littekens van een recent verleden.
Via beeld en geluid, tekeningen, sculpturen en textielwerken trachten de makers een ‘conversatie’ met een landschap te creëren, te peilen naar sporen van menselijke activiteiten, herinneringen en dromen. Unearthed Conversation spoort aan tot reflectie en bespiegeling over verborgen/onderliggende verhalen en diepere verbanden. Zo worden in de tweede kamer van de expo objecten die refereren aan het archeologisch verleden van het landschap verbonden aan stemmen die dialogeren over een kosmische droom.
De erfenis van Patricio Guzmán
Dat herinnert aan de film Nostalgia de la luz (2010) van Patricio Guzmán waarin astronomen in de Atacama woestijn het heelal observeren terwijl vrouwen in de woestijn graven naar slachtoffers van het Pinochet regime. Wanneer we de kunstenaars die link voorleggen tijdens een wandeling tussen hun kunstwerken reageren ze enthousiast.
“Patricio Guzmán is een filmmaker die we enorm bewonderen,” benadrukt Francisca García, “zijn Nostalgia de la luz speelt ook in de Atacama woestijn. Naast astronomen die met een gigantische telescoop het heelal exploreren en de geschiedenis van het universum willen reconstrueren brengt Guzman vrouwen in beeld die in het zand speuren naar resten van verdwenen geliefden en zo een verborgen geschiedenis trachten bloot te leggen.”
“We delen zijn fascinatie,” vult Mario aan, “Guzmáns trilogie Nostalgia de la luz (2010), El botón de nácar (2015) en La cordillera de los sueños (2019) is ijzersterk en het belang van zijn drieluik La batalla de Chile: La lucha de un pueblo sin armas (1975, 1976, 1978) kan niet onderschat worden. Guzmán heeft in zijn films trouwens ook altijd het belang van kunstenaars en de rol van kunstenaars bij de emancipatie van ons land benadrukt. Onder meer in Mi País Imaginario (2022).”
“Cameraman Peter Hellmich, die het bombardement van het presidentieel paleis La Moneda in Santiago de Chile (n.v.d.a. waar president Salvador Allende tijdens de staatsgreep om het leven kwam) filmde (n.v.d.a. naast La batalla de Chile duiken ze ook op in zijn Salvador Allende), leverde Patricio Guzmán een van de meest iconische Chileense filmbeelden,” stipt García aan. Interessant weetje: Pedro Chaskel, co-regisseur van Aqui Vivieron, schoot ook beelden van de Hawker Hunter jets kort voor het Moneda bombardement.
Open geest
Met kunstenaars door hun expo wandelen is altijd boeiend. Wanneer we vragen of ze geïnformeerde bezoekers verwachten is het antwoord dat de tentoonstelling op verschillende manieren kan werken. “Je kan zonder voorkennis binnenkomen en reageren op de kleuren, vormen en verhalen van de drie kamers,” zegt Francisca García, “maar wanneer je meer informatie hebt kan je ook andere lagen ontdekken. We richten ons altijd op meer dan een publiek. Als kunstenaar werk je niet alleen voor jezelf, je zoekt vooral connectie met het publiek. Daarom zijn de dialogen die je hoort in de tweede kamer ook echt gesprekken waarin je emoties ontdekt wanneer je goed luistert.”
Het gaat in Unearthed Conversation Francisca Garcia en Mario Navarro niet om het serveren van een boodschap maar om het creëren van verwondering. Gedreven door nieuwsgierigheid, verbazing en betovering gaan expobezoekers die open staan voor nieuwe ervaringen en een andere beleving van schoonheid een gesprek aan met de kunstenaars en hun werken. Een dialoog die persoonlijk getint is. En dus voor iedereen anders zal klinken. Laat je verleiden, zouden we zeggen. Graaf in je verbeelding!
Francisca García & Mario Navarro, Tentoonstelling UNEARTHED CONVERSATION, Curator Philippe Van Cauteren, van 3 april tot 13 september 2026, S.M.A.K., Jan Hoetplein 1, 9000 Gent. Informatie: www.smak.be
