‘En nu is ze dood.’ vertelt de verhalen van feminicide maar ontwijkt grote probleem: genderongelijkheid
Op een grote poster in een Brussels metrostation lees ik over de ‘rode vlaggen’ van huiselijk geweld in een relatie. Love bombing dat is de eerste stap. Je wordt overladen door cadeaus en liefdevolle berichten. De persoon die je hebt ontmoet is ervan overtuigd dat jij de ware bent, en je wordt helemaal in de watten gelegd.
Vervolgens ontstaan er patronen van controle. Waar ben je geweest vanavond? Met wie ga je op café? De persoon die hopeloos verliefd op je is, en waar jij misschien ook verliefd op bent geworden, wil elke stap die je zet weten.
Daarna lijkt de overweldigende liefde van het begin steeds verder weg. Door manipulatie word je alsmaar verder geïsoleerd van vrienden en familie. Volgens je partner hebben jullie toch genoeg aan elkaar.
Langzaam raak je volledig afhankelijk. Deze persoon heeft je helemaal in zijn macht. Inmiddels zijn jullie misschien al jaren bij elkaar, hebben jullie kinderen en een huis samen, en is je eigen leven steeds minder van jezelf.
Dan sluipt er ook geweld in de relatie. Vooral wanneer je je verzet tegen de manipulatie en controle.
Natuurlijk ziet elk geval er anders uit, maar dit is het patroon dat je vaak terugziet. De poster is informatief, maar heeft ook iets alarmerends. “Let hier op”, lijkt het te willen zeggen aan alle vrouwen die erlangs stappen.
Want ja, huiselijk geweld kan in elke relatie voorkomen, maar vrouwen in heterorelaties zijn het vaakst slachtoffer. Vrouwen die verliefd worden op mannen hebben de grootste kans om door hun partner geslagen, mishandeld en zelfs vermoord te worden. Daarom lijkt de campagne vooral op hen gericht.
Ik krijg dan een wrang gevoel over me heen. Het idee van de rode vlaggen is interessant, maar verlegt het probleem ook naar de vrouwen toe. ‘Let op deze signalen’, ‘kies niet de verkeerde partner’, ‘houd je ogen open’, lijkt de boodschap. Maar verliefd worden op iemand die je vervolgens mishandelt, is niet de schuld van het slachtoffer.
En nu is ze dood.
De aandacht voor huiselijk geweld en feminicide is recent weer gestegen door de documentairereeks En nu is ze dood. van Phara de Aguirre en Nahid Shaikh op VRT CANVAS. Per aflevering duiken ze in een verhaal van een vrouw die, soms samen met haar kinderen, door een (ex-)partner is vermoord in België. Ook deze verhalen laten duidelijk het bovenstaande patroon zien.
Door met de nabestaanden van de slachtoffers te spreken, reconstrueert elke aflevering de spiraal van geweld waarin deze vrouwen terecht waren gekomen. De vrouwen werden heel duidelijk geïsoleerd van hun vrienden en familie, en vooral wanneer zij zich verzetten tegen het manipulatieve gedrag van hun partners liep het uit de hand.
Aan de daders wordt heel weinig aandacht besteed, maar het is duidelijk wat voor gedachtegoed zij erop na hielden: mijn vriendin of vrouw is mijn bezit. Ze controleerden alles van de vrouwen: hun gedrag, hun uiterlijk, hun (gebrek aan) vrienden. In de tweede aflevering zien we zelfs hoe de dader verschillende microfoons in het huis had geïnstalleerd om zijn vrouw af te luisteren.
Door te focussen op de verhalen van de vrouwen maakt de documentaire duidelijk hoe intiem partnergeweld eruitziet, en hoe moeilijk het is om eruit te vertrekken. Het geeft een volwaardig beeld van de verschrikkelijke situatie waarin deze vrouwen hebben gezeten, en dat is waardevol. Maar waar de reeks in tekort lijkt te schieten, is het erkennen van de onderliggende structuren van ongelijkheid die deze verschrikkelijke situaties mogelijk maken.
Wat is feminicide?
Volgens het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen (IVGM) is de definitie van feminicide als volgt: “Gendergerelateerde doding is een van de meest extreme vormen van gendergerelateerd geweld: personen worden gedood omwille van hun gender of als gevolg van schadelijke gendergerelateerde praktijken, beïnvloed door verwachtingen, rollen en normen rond gender. Wanneer het slachtoffer een vrouw is, spreekt men van feminicide.”
Wanneer de moord gelegitimeerd wordt door verwachtingen, rollen of normen rond vrouw-zijn, spreken we dus over feminicide. Concreet kan dat er zo uitzien: een man vermoordt zijn vrouw, omdat zij niet naar hem luistert, en hij vindt dat vrouwen naar mannen moeten luisteren. Of zo: een man verkracht en vermoordt een vrouw, omdat zij geen seks met hem wil hebben, en hij vindt dat mannen daar recht op hebben.
Renée Römkens, emeritus hoogleraar Gender-Based Violence aan de Universiteit van Amsterdam, verwoordt het helder: “Feminicide gaat over de aanname dat een vrouw gehoorzaam moet zijn”. De moord kan je volgens haar zien als een straf “voor het niet voegen naar de man of de patriarchale gemeenschap eromheen”.
Dat verklaart waarom in bijna alle gevallen het geweld escaleert wanneer de vrouwen zich verzetten tegen de controle en manipulatie van hun partner. Ook in beide afleveringen van En nu is ze dood zijn de vrouwen vermoord, nadat ze zich probeerden los te wrikken van hun partners. En dat rijmde niet met hun beeld van de vrouw als onderdanig.
Voorbij rotte appels en rode vlaggen
Ondanks dat er in België sinds 2023 een feminicidewet bestaat die het verzamelen van officiële cijfers en statistieken van feminicide voorschrijft, zijn er tot nu toe nog geen officiële cijfers beschikbaar. Maar volgens de blog ‘Stop Feminicide’, die met nieuwsartikelen de gevallen van feminicide in België bijhoudt, wordt er elke twee weken een vrouw vermoord.
Ook een EU-enquête over gender gerelateerd geweld op basis van bevragingen uit 2024 laat zien hoe wijdverspreid het probleem is. Bijna een op de vijf vrouwen in België blijkt in haar leven slachtoffer te zijn geweest van intiem partnergeweld of huiselijk geweld.
Volgens Sofie De Graeve, beleidsmedewerker bij Furia vzw, is dat geweld “diepgeworteld in ongelijke genderverhoudingen tussen mannen en vrouwen”. Het probleem gaat dus verder dan een paar ‘rotte appels’ die je moet zien te vermijden door op ‘rode vlaggen’ te letten.
We moeten het probleem dan ook breder behandelen. “Uiteraard moet je slachtoffers beschermen”, vervolgt Sofie De Graeve, “maar zolang je niets doet aan die ongelijkheden, die genderstereotypen, dan ga je dat probleem ook nooit helemaal de wereld uit helpen”.
Het concept van de rode vlaggen is wel nuttig bij de kennisvorming voor hulpinstanties. Dat bevestigt Ann De Cnodder, algemeen directeur van Punt vzw: “Als veel meer mensen bij wie slachtoffers te rade gaan, zoals de dokter of de politie, kennis hebben over deze rode vlaggen, zouden we veel meer preventief kunnen ingrijpen”.
Leren wat liefde is
Ook al zijn we erg laat met het erkennen van het probleem, op gebied van wetgeving zijn we al een heel eind op weg. Volgens de feminicidewet van 2023 moeten statistieken van feminicide worden bijgehouden en gepubliceerd. “Dat is een hele belangrijke stap”, vindt Sofie De Graeve. Daarnaast schrijft de wet ook voor dat politieagenten en magistraten een opleiding over feminicide moeten volgen.
“Bewustwording van het probleem moet nu vooral nog in de cultuur doordringen”, vindt Ann De Cnodder. Dat fenomenen als de manosphere populair zijn, laat volgens haar de nood aan educatie zien. “Jongeren op school zouden veel meer moeten leren over gendergelijkwaardigheid.”
Daarnaast zou ik willen pleiten dat er ook meer wordt geleerd over wat liefde is. Liefde is niet onderdrukking, en liefde kan nooit gepaard gaan met geweld. Iemand liefhebben zou dus nooit een kwestie van leven of dood moeten zijn.
Furia vzw is ook bezig met lobbyen voor het invoeren van een herstelpakket voor slachtoffers van huiselijk geweld. Zo zou het makkelijker moeten zijn om uit een gewelddadige relatie te stappen. Lees er hier meer over.
Zondag 8 maart is het Internationale Vrouwendag en dan komen vrouwen ook hiervoor massaal op straat. In verschillende steden in België worden acties georganiseerd. Klik hier voor het programma.
