Elke benoeming, elk vonnis van een rechter is een politieke daad

Eens een wet is gestemd moet die ook naar de inhoud worden uitgevoerd. Handhaving wordt dat genoemd. Daar ligt het probleem. Als de uitvoerende macht, een regering, een loopje neemt met de wet, kunnen de hoge rechtscolleges, het Grondwettelijk Hof of de Raad van State, dat afkeuren en vernietigen. Ook de gewone rechtbanken kunnen er rekening mee houden.

Het meest sprekende voorbeeld van dergelijke miskenning van de wet werd duidelijk aangegeven door het parlementair onderzoek op het Oosterweelschandaal. Daarin werden twee ernstige fouten aangetoond. 

Vooreerst werd de besluitvorming niet genomen zoals de wet het voorschrijft, door de Raad van Bestuur van het verzelfstandigd overheidsbedrijf Lantis (1), maar door een enkel in de feiten bestaand Politiek Stuurcomité dat samengesteld is uit de bevoegde ministers en de vertegenwoordigers van de stad. 

Vervolgens werd ook de universeel en door de eigen Vlaamse wetgeving dwingende rechtsregel ‘de vervuiler betaalt’ niet alleen grondig miskend maar zelfs omgedraaid. Het werd ‘de bevolking betaalt de pollutie’. 

Afbeelding

Omdat deze handelswijze zo grof was moest ze geheim worden gehouden. Omdat deze politieke miskenning niet kon worden ontkend werd een handigheid bedacht. Er werd gewerkt met een “cascade van collectieve beslissingen” die aan niemand specifiek kunnen worden toegerekend. Een meer ernstige miskenning van de rechtsstaat kan je niet bedenken.

Class action mag hier niet

Ook beslissingen van procureurs zijn eminent politiek. In de VS wordt de actie tegen vervuilend bedrijf 3M geleid door de procureur-generaal van de deelstaat Minnesota.“In december 2010 heeft de staat Minnesota een rechtszaak aangespannen tegen 3M Company voor betaling van schade aan natuurlijke hulpbronnen veroorzaakt door de lozing door 3M van perfluorchemicaliën, of PFC's, in de East Metropolitan Area van de Twin Cities (2) in Minnesota. 

De rechtszaak werd aangespannen door de procureur-generaal en door de diensten Minnesota Commissioners of Pollution Control (MPCA) en Natural Resources (DNR), die optreden als trustees voor de natuurlijke hulpbronnen van de staat Minnesota. Op die website van de procureur vind je de voornaamste stukken van het gerechtelijk dossier en informatie (bewijsstukken uit de procedure van de procureur-generaal) over wat er verder zal gebeuren. 

Daarnaast kunnen burgers zich ook verenigen in een class-action, een groepsvordering waarin één of meer vertegenwoordigende personen namens een grotere groep burgers met vergelijkbare schade een claim indienen tegen een gedaagde persoon of bedrijf, die vaak een veel grotere tegenstander is.

Bij ons gaat dat anders. Voor de vrederechter loopt een rechtszaak met 1.400 mede-eisers tegen 3M, het bedrijf dat decennialang PFAS produceerde in zijn fabriek in Zwijndrecht. “3M heeft een groot deel van onze vrijheid en zorgeloosheid afgenomen” (De Standaard, 25 februari 2026). 

Er loopt wel een strafonderzoek maar dat gebeurt boven de hoofden van de burgers. Tegen het fenomeen van de ‘appartementisering van Vlaanderen’, de schimmige samenwerking tussen burgemeesters en bouwpromotoren, is er geen eenvormig vervolgingsbeleid. 

In Antwerpen wordt de toegang van burgers tot de rechter zelfs belet door een enge en voorbijgestreefde opvatting van het persoonlijk belang. Een class-action mag bij ons niet. Zo wordt hier niet enkel de rechtsstaat maar ook het recht van de burger ernstig miskend.

Procedure

Het is een even grote onwaarheid dat rechters geheel onafhankelijk en nooit bevooroordeeld zouden zijn. Het eigen milieu, de opvoeding en de opleiding spelen een onmiskenbare rol. Een rechter heeft, zoals ieder denkend mens, ook een eigen standpunt, zelfs politiek. 

Dit alles maakt dat onafhankelijkheid en onbevooroordeeldheid een opdracht is die je moet nastreven en dat is niet altijd gemakkelijk. Vooral voor wie een dogmatische religie aanhangt kan dit een probleem zijn. 

Dergelijke geloofssystemen zijn immers gebaseerd op onbetwistbare, fundamentele leerstellingen (dogma's) die als absolute waarheid worden beschouwd en geen tegenspraak dulden. Wanneer die ook door een wereldse organisatie worden gedragen kan dat tot wettelijke ontsporingen leiden. 

Ook daarvan bestaat er een sprekend voorbeeld. De ongrondwettelijke tussenkomst van de toenmalige justitieminister Stefaan De Clerck (CD&V) had tot gevolg dat geen enkele rechter nog kon oordelen over de Operatie Kelk, de huiszoekingen en inbeslagnames in instellingen van de roomskatholieke kerk. Klassenjustitie moet je dat noemen.

Om het behoorlijk te houden zijn er regels en procedures. De voornaamste maken deel uit van het basisprincipe van het eerlijk proces. Een rechter moet ook steeds motiveren, zeggen en schrijven waarop hij zich steunt. 

Dat recht ook zichtbaar moet gebeuren is eveneens erg belangrijk. Openbaarheid is de beste waarborg voor een behoorlijke rechtsgang. Zowel wat betreft de plicht tot motivering als de plicht tot openbaarheid is er zelfs een achteruitgang te merken. 

Vonnissen zijn zelfs in beroepsprocedures wegens de werkdruk steeds minder uitgebreid en strafrechtelijk zelfs verworden tot het formuleren van standaardformules. Het debat over de onderzoeksgerechten blijft doorgaan achter gesloten deuren. 

Wat voor de rechter geldt zou ook voor de advocaten moeten gelden. Allen zijn zij medewerkers van een goede justitie, allen hebben zij de eed afgelegd en een houding aanvaard die het verhinderen van een behoorlijke procesgang moet beletten.

Handigheden

Waarom stelde de NV-A ideeën voor als het volksberoep, de bevoegdheid van het parlement om een rechterlijke uitspraak te “overrulen”? Waarom wordt nu een hervorming van het Grondwettelijk Hof voorgesteld die er moet voor zorgen dat kandidaat-rechters voortaan altijd een diploma rechten op zak hebben, kennis hebben van de tweede landstaal en minstens acht jaar ervaring hebben als parlementslid of minister? 

"Wiens brood men eet diens woord men spreekt". Zo is het altijd geweest en zo zal het blijven. Het bestaan van een Hoge Raad voor de justitie heeft daar enkel een gevaar aan toegevoegd: mogelijke inteelt zoals het gesjoemel van het examenschandaal aantoonde. 

Eigenlijk is het allemaal erg simpel: als de voorschriften van de eerlijke procesgang worden gevolgd kan er weinig misgaan. Als je het niet doet 

Notes:

1. In 2019 veranderde de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM) in Leefbaar Antwerpen door Innovatie en Samenwerking (Lantis). Dit autonoom overheidsbedrijf heeft als opdracht de uitvoering van het Masterplan Mobiliteit Antwerpen met de Oosterweelverbinding als voornaamste bouwproject.
2. De Twin Cities (‘tweelingsteden’) zijn de twee vlak naast elkaar gelegen steden Minneapolis en Saint-Paul, hoofdstad van de staat.