Politie Berlijn heeft handboek voor toebrengen pijn bij aanhouding

“Er kan in de genitale zone worden gegrepen/geslagen/gestoten” – deze zin komt letterlijk uit een handboek van de Berlijnse politie. Daaronder staat een foto waarop te zien is hoe twee mannen deze instructie uitvoeren. Deze handleiding leert agenten hoe ze zich in verschillende situaties moeten gedragen, en hoe ze daarbij mensen gericht pijn kunnen doen. 

Met zogenaamde ‘pijngrepen’ vallen politieagenten gevoelige lichaamsdelen van hun tegenstanders aan. Deze technieken zijn zeer omstreden. Barbara Slowik Meisel, hoofd van de politie van Berlijn, verklaarde in september 2023 nog: “Bij de politie van Berlijn worden geen pijngrepen getraind.” 

Interne documenten tonen nu echter precies het tegenovergestelde aan. In het Handbuch Einsatztraining (Handboek inzettraining) van de Berlijnse politie worden wel degelijk omstreden pijngrepen onderwezen. De Duitse onfhankelijke onderzoekssite FragDenStaat heeft fragmenten uit deze handleiding gepubliceerd. 

Pijngrepen zijn druk- en hefboomtechnieken die extreme pijn en zenuwbeschadiging kunnen veroorzaken. Vooral bij zitblokkades van klimaatactivisten hebben politieagenten deze vorm van geweld regelmatig toegepast. De Gesellschaft für Freiheitsrechte (Vereniging voor Vrijheidsrechten) beschouwt deze technieken als een bijzonder ernstige inbreuk op de grondwettelijke rechten van de burgers. Wanneer politieagenten op onevenredige wijze pijngrepen toepassen, kan dit als een vorm van foltering of marteling worden beschouwd.

Onder welke voorwaarden pijnlijke grepen überhaupt legaal zijn, hebben de Duitse rechtbanken nog niet definitief vastgesteld. In januari 2026 bevestigde het Oberverwaltungsgericht (de hoogste Duitse administratieve rechtbank) in Berlijn dat de pijngrepen tegen klimaatactivist Lars Ritter vande organisatie Letzte Generation onwettig waren. Het Hof wees het beroep van de politie tegen dit vonnis af. 

Deze video toont hoe een politieagent tegen Ritter zegt dat hij de komende dagen pijn zal hebben bij het kauwen en slikken als hij niet van de straat opstaat. Ritter blijft zitten. De politieagent trekt hem daarop aan zijn kaak omhoog, terwijl een collega Ritters arm omdraait. 

Pijngrepen als zelfverdediging?

Hoe kaakgrepen en een armstrekhefbomen kunnen worden toegepast, wordt uitgelegd in het handboek. Daarin wordt verduidelijkt hoe en wanneer deze technieken mogen worden toegepast, bij zitblokkades en arrestaties. Verder legt het boek uit hoe politieagenten duimen kunnen indrukken, kaken vastgrijpen of oren knijpen.

Al deze technieken vallen volgens de handleiding onder het begrip ‘inzetgerichte zelfverdediging’. Deze technieken zijn echter bedoeld voor het ‘losmaken en wegvoeren van personen uit zitblokkades’. 

Het handboek dateert al van 2020. Of het nog steeds wordt toegepast, weigert de Berlijnse politie te zeggen, met als reden dat dit handboek geclassificeerd staat als ‘vertrouwelijk’.

Pijngreep in plaats van wegdragen

In het geval van klimaatactivist Lars Ritter oordeelde de rechtbank dat het gebruik van pijngrepen disproportioneel was. Er waren mildere middelen beschikbaar geweest. De politieagenten hadden Ritter immers gewoon kunnen wegdragen om zijn zitblokkade te beëindigen.

Maar volgens de Berlijnse politie verandert dit vonnis niets. Volgens een woordvoerder van de politie: “Er is (...) geen reden om de rechtmatigheid van het gebruik (...) van hefboom- en transporttechnieken fundamenteel in twijfel te trekken.” 

Verder verklaarde de Berlijnse politie nog: “Het wegdragen van een persoon is geen algemeen milder middel dan andere interventietechnieken”. Deze manier van handelen zou het risico op letsel voor agenten én demonstranten verhogen en te veel tijd en personeel kosten. Ook omdat politieagenten zichzelf beschermen, geven ze de voorkeur aan pijngrepen, zo bleek nog uit het antwoord van de politie.

Hoe politieagenten pijn kunnen veroorzaken, wordt in het Handboek over meer dan 20 pagina's uitgelegd. Het doel van de grepen is “de tegenpartij ertoe te brengen fysiek af te zien van zijn handelingen”.

Het handboek legt ook uit dat bij bepaalde drukpunt- en knijptechnieken de bedoeling is pijn of irritatie te veroorzaken. Hoofdcommissaris van de Berlijnse politie Barbara Slowik Meisel beweerde echter dat er bij de Berlijnse politie geen technieken worden toegepast die tot doel hebben pijn te veroorzaken. 

Het doel zou zijn om de wettelijke taken te vervullen, aldus nog de politie. Daarvoor zet zij controletechnieken in waarbij gebruik wordt gemaakt van zenuwdrukpunten en hefboomtechnieken. Met andere woorden: het veroorzaken van hevige pijn ziet de Berlijnse politie niet als zozeer als een doelstelling op zich, maar als een beproefd middel. Deze technieken zijn afkomstig uit de vechtsport ju-jitsu en maken regelmatig deel uit van de politieopleiding en -bijscholing.

In 2023 had FragDenStaat al geschreven over een nog ouder politiehandboek waarin pijnlijke grepen worden onderwezen. FragDenStaat heeft recent gepoogd het nieuwe handboek vrij te geven via de rechtbank op grond van de wet op de vrijheid van informatie. 

De rechter oordeelde echter dat de politie het handboek niet hoeft vrij te geven. Demonstranten zouden zich dan namelijk kunnen voorbereiden op deze pijngrepen, waardoor het ‘verrassingseffect’ zou verdwijnen. Nu publiceert FragDenStaat het handboek toch omdat het via een andere bron werd verkregen (zie link hieronder). Volgens FragDenStaat moet hoe en wanneer de politie geweld gebruikt bij demonstraties, openbaar besproken en gecontroleerd kunnen worden.

Het lesboek van de Berlijnse politie kan hier bekeken worden (Duitstalig, 23 pp.)