Opvallend: werkzoekenden en vluchtelingen niet in de Epstein-files
Laat me beginnen met een gigantische disclaimer. Het is natuurlijk een sensationeel verhaal dat tot de verbeelding spreekt en waar de media van smullen. Het is ook voer voor complottheoretici: een geheim netwerk van pedofielen en kinderverkrachters dat achter de schermen aan de touwtjes van de wereldpolitiek zou trekken. Voor zover ik kan nagaan, is er van al die grote theorieën zo ongeveer niets bewezen.
Sommigen denken dat de schandaalsfeer die nu geschapen wordt, ingezet kan worden tegen Trump. Misschien klopt dat op korte termijn. Op lange termijn is het echter altijd extreemrechts dat garen spint bij een sfeer van verdachtmakingen en de illusie dat alle complexe problemen waar onze samenlevingen mee kampen opgelost zouden raken als een paar corrupte mensen aan de top aangepakt zouden worden. Complottheorieën leiden vooral de aandacht af van structurele oorzaken.
En toch. Toch is er iets aan de Epstein-files dat fascineert. De e-mails die nu naar buiten komen, geven op een manier wel een - weliswaar beperkte en vertekende - inkijk in een wereld die doorgaans geen pottenkijkers verdraagt: de onderwereld van de bovenwereld.
De subcultuur van de elite
Al die mensen aan de top naar wie we zouden moeten opkijken. Al die mensen die op de meest platvloerse manier met elkaar communiceren en nauwe contacten onderhouden met een best wel vieze crimineel. Het mag dan geen bewijs leveren van een groot complot, het zet wel aan het denken over de cultuur die heerst aan de top van onze samenleving.
Wanneer het over criminaliteit of gewoon onbeschoft gedrag gaat, richten media gewoonlijk graag de schijnwerpers op de groepen onderaan de maatschappelijke ladder. Ook in de sociale wetenschappen is er massaal veel - vaak dan wel goedbedoelde - literatuur over de identiteit en gebruiken van gemarginaliseerde groepen. Wat echter al te vaak aan de aandacht ontsnapt, is dat ook de dominante groepen in de samenleving een subcultuur hebben.
We vergeten wat extreme macht of rijkdom met mensen doet
Als er iets opvalt aan de Epstein-files, dan is het wel dat er geen vuilnisophalers of verplegers, geen werkzoekenden, geen langdurig zieken of mensen op de vlucht voorkomen, behalve dan als slachtoffers. Men heeft het - terecht - vaak over wat armoede met een mens doet, maar wat vaak vergeten wordt, is dat ook extreme macht of extreme rijkdom iets doet met een mens.
Koekiemonsters
Om te begrijpen wat een positie aan de top met een mens doet, is er een interessant sociaal-psychologisch experiment uit 1998 van Keltner, vernoemd naar het Koekiemonster uit Sesamstraat. Willekeurige proefpersonen worden gevraagd een saaie taak uit te voeren, bijvoorbeeld strijkparels sorteren op kleur. Na afloop van de opdracht worden ze beloond met een schaaltje waarop vier koekjes liggen. Wat gebeurt, is herkenbaar. Elke proefpersoon neemt één koekje en het vierde zogenaamde schaamtekoekje blijft liggen.
Tot zover niets bijzonders. Interessanter is wat er gebeurt wanneer je hetzelfde experiment herhaalt, maar één van de drie proefpersonen als leider aanduidt die het sorteren van de strijkparels mag coördineren. Wat blijkt? Het vierde schaamtekoekje verdwijnt zonder schaamte in de mond van de leider. De leider eigent zich een deel van de opbrengst toe.
Macht tast ons vermogen tot empathie aan
Dat is nog niet alles. Een student van Keltner merkte op dat de leiders ook smeriger eten. Na video-analyse bleek dat de koekiemonsters vaker met hun mond open aten, luider smakten en meer kruimels op hun kleren lieten vallen. Daar is ook een medische verklaring voor.
Macht tast ons vermogen tot empathie aan. Acquired sociopathy noemt men dat in medisch jargon, en het komt bij CEO’s vier tot acht keer vaker voor dan in de rest van de bevolking. Complottheorieën die beweren dat machthebbers eigenlijk reptielen zijn, zijn misschien niet met rationele argumenten opgebouwd en uiteraard ook onwaar. De intuïtie die aan de basis ligt van de theorieën bevat echter wel een ware kern die rationeel beargumenteerd kan worden.
Mensen met veel macht doen meer een beroep op het oudere deel van hun hersenen, hun reptielenbrein zeg maar. Machthebbers zijn impulsiever, egoïstischer, roekelozer, arroganter, narcistischer en grover. Ze gaan vaker vreemd, luisteren minder goed, hebben minder perspectief voor het oog van anderen en ze zijn schaamtelozer.
Projectie
Het zijn net deze schaamteloze machthebbers die in de onderklassen overal profiteurs en criminelen, pedofielen en verkrachters zien. Je kan dat beschouwen als een schaamteloze manier om hun eigen macht vast te houden, en voor een deel is het dat wellicht ook.
Misschien speelt er ook iets anders mee: projectie. Misschien heeft het wereldbeeld dat de elite ons opdringt ook iets te maken met hoe ze zelf in de wereld staan. Misschien is het niet volledig toevallig dat, wie alles probeert te grijpen wat die kan, overal profiteurs, verkrachters en criminelen begint te zien.
