Metamorfose Vlaamse liberalen: kan 'Anders' het tij nog keren?
De Vlaamse liberalen hebben een gewaagde vlucht voorwaarts genomen. Tijdens de nieuwjaarsreceptie, voor een publiek van ruim 1.300 trouwe leden en nieuwsgierige toeschouwers, trok voorzitter Frédéric De Gucht het laken van een nieuw project: Open VLD houdt op te bestaan en gaat voortaan door het leven als Anders.
Met een blauwe bol en een nuchtere punt achter de naam probeert de partij zichzelf opnieuw uit te vinden. "We gaan anders aan politiek doen", verklaarde De Gucht strijdvaardig. "We vertrekken zonder angst van een wit blad. Er zijn geen taboes, geen dogma’s."
De naamsverandering is ook symbolisch: ze sluit een hoofdstuk af dat ongeveer twintig jaar Open VLD heette. In 2007 kwam ‘Open’ voor VLD (Vlaamse Liberalen en Democraten), de naam die sinds 1992 werd gebruikt. Daarvóór waren de liberalen de PVV (Partij voor Vrijheid en Vooruitgang), ontstaan uit de unitaire Liberale Partij in de jaren zestig.
De timing van de onthulling kwam als een verrassing, hoewel een herpositionering in de lucht hing, werd de definitieve breuk met het verleden pas tegen de zomer verwacht. De vroege lancering onderstreept de ernst van de situatie: voor veel leden voelt deze naamsverandering niet als een verlies, maar als een broodnodige bevrijding van een besmet merk.
Drie O’s
De inhoudelijke vernieuwing van 'Anders' rust op drie strategische pijlers, de zogenaamde drie O's: ontvetten, ontplooien en ondernemen. De Gucht windt er geen doekjes om dat de overheid in zijn ogen te log en te bemoeizuchtig is geworden.
Het meest concrete voorstel van de avond was de introductie van het Alternatief Belastingsysteem (ABS). Dit plan beoogt de huidige "fiscale wildgroei" radicaal te snoeien. In plaats van de duizenden codes waar de Belgische belastingbetaler vandaag mee worstelt, wil de partij naar een wetboek met slechts 33 codes en een vlakke belastingsvoet van ongeveer 21 procent.
De partij hoopt hiermee een einde te maken aan de jarenlange electorale neergang
Het is een klassiek liberale reflex in een modern jasje, bedoeld om de ondernemende Vlaming weer aan zich te binden. De partij hoopt hiermee een einde te maken aan de jarenlange electorale neergang, waarin de liberale identiteit in een coalitie van vele kleuren steeds verder leek te verwateren.
Historische erfenis
Om de huidige crisis van de liberalen te begrijpen, moeten we echter verder kijken dan de peilingen van vandaag. Het liberalisme is al twee eeuwen een van de meest invloedrijke krachten in onze geschiedenis.
Het ontstond in de 19e eeuw als het ideologische wapen van de opkomende burgerij tegen de verstikkende macht van de adel en de kerk. Waar macht vroeger gebaseerd was op geboorte en goddelijk recht, eisten de liberalen macht op basis van kapitaal en intellect. Ze brachten ons de scheiding der machten, de vrije meningsuiting en de rechtsstaat.
Zonder deze progressieve traditie zouden we vandaag niet spreken over ethische vrijheden zoals abortus, euthanasie of homorechten. De liberale erfenis is er een van individuele autonomie: het recht van elk mens om zijn eigen leven vorm te geven zonder dat de staat of de kerk over de schouder meekijkt.
Historisch gezien was de liberale 'vrijheid' vaak beperkt tot de bezittende klasse
Tegelijkertijd kent dat glansrijke verhaal een schaduwzijde. Historisch gezien was de liberale 'vrijheid' vaak beperkt tot de bezittende klasse. In de beginjaren van de Belgische staat voerden liberalen, hand in hand met conservatieven, het cijnskiesrecht in. Alleen wie genoeg belastingen betaalde, mocht stemmen.
Dit sloot de werkende bevolking volledig uit van politieke inspraak. Voor de arbeider in de 19e eeuw betekende de 'vrije markt' vooral de vrijheid om uitgebuit te worden in de fabriek, terwijl de burgerij haar nieuwe privileges veiligstelde achter de muren van het parlement.
Ook buiten Europa toonde het liberalisme een ander gezicht: verlichte denkers rechtvaardigden de kolonisering en de onderwerping van andere volkeren onder het mom van beschaving, terwijl de Franse Revolutie haar idealen van gelijkheid weigerde toe te passen op de tot slaaf gemaakten in Haïti.
De strijd om de rechtse kiezer
Vandaag bevindt de liberale partij in Vlaanderen zich in een existentiële klem. In Wallonië heeft de MR onder Georges-Louis Bouchez het rijk op rechts voor zich alleen, maar in Vlaanderen is de concurrentie moordend.
De N-VA en het Vlaams Belang hebben een groot deel van het sociaaleconomische programma van de liberalen gekopieerd – denk aan de focus op ondernemen en de afkeer van overheidsuitgaven – maar zij koppelen dit aan een sterke identitaire en conservatieve retoriek. De Vlaamse kiezer die vroeger voor de VLD koos, vindt vandaag vaak een krachtiger en duidelijker antwoord bij de Vlaams-nationalisten.
'Anders' moet dus opboksen tegen partijen die niet alleen economisch rechts zijn, maar ook een cultureel thuis bieden aan een publiek dat zich ontheemd voelt in een geglobaliseerde en snel veranderende wereld.
Er zijn nog andere redenen voor die achteruitgang: kapotgeregeerd, geen sterke en mediagenieke leidersfiguren à la Bart De Wever, verouderd ledenbestand, interne verdeeldheid, nepotisme aan de top, verwatering van ‘liberale identiteit’, …
Dat brengt ons bij de prangende kwestie waar de Vlaamse liberalen vandaag voor staan. In de peilingen doen ze het slecht en dreigen ze onder de kiesdrempel te geraken.
Het verdwijnen van Open Vld zou het pad vrijmaken voor extreemrechts
Progressieven hebben het begrijpelijkerwijs moeilijk met een aantal standpunten van de liberalen, maar het zou nadelig zijn als deze partij uit het politieke landschap verdwijnt. Het politieke spectrum zou dan verder naar rechts kunnen opschuiven, wat in Vlaanderen de ruimte voor radicaalrechts vergroot. Daardoor zouden de kansen op een meerderheid van Vlaams Belang en N-VA kunnen toenemen. Een dergelijke samenwerking zou een duidelijke breuk met het verleden betekenen en verdient daarom bijzondere waakzaamheid.
Het zou ook kwalijke gevolgen hebben voor een aantal ethische dossiers zoals abortus en euthanasie. Daarnaast zou het middenveld nog meer gevaar lopen dan voorheen. Allemaal redenen dus om geen leedvermaak te hebben bij de huidige gang van zaken bij de Open Vld en hopen dat ze het boeltje geregeld krijgen.
Een laatste kans op relevantie
De uitdaging voor Frédéric De Gucht is gigantisch. Hij moet bewijzen dat 'Anders' meer is dan een nieuwe verpakking voor een oud product. De partij moet haar interne verdeeldheid overwinnen en een nieuwe generatie leiders presenteren die verder kijkt dan nepotisme en postjespakkerij.
De vraag is of het wit blad waarover De Gucht spreekt, gevuld kan worden met een verhaal dat zowel de ondernemer als de sociaal-bewuste burger aanspreekt. Als 'Anders' er niet in slaagt om de liberale kernwaarden opnieuw te verbinden met de noden van de 21e eeuw, dreigt de partij haar historische relevantie definitief te verliezen. De inzet van deze naamsverandering is dus niets minder dan het overleven van het politieke liberalisme in Vlaanderen.
Lees ook: De Gucht nieuwe voorzitter Open Vld: betekent val van de partij het einde van liberalisme?
