De community ruimte is een vrije online ruimte (blog) waar vrijwilligers en organisaties hun opinies kunnen publiceren. De standpunten vermeld in deze community reflecteren niet noodzakelijk de redactionele lijn van DeWereldMorgen.be. De verantwoordelijkheid over de inhoud ligt bij de auteur.
James Vanderbilts ‘Nuremberg’: Terugblik als weksignaal
Na waarheid lijken ook wettelijkheid, moraliteit en democratie als ‘irrelevant’ afgevoerd door de Amerikaanse president en zijn techno reactionaire kompanen. De alliantie BigTech-BigState leidde tot een nieuwe logica. Eentje waar ‘internationale wetgeving’ overbodig is en macht enkel begrensd wordt door “my own morality, my own mind.” Zoals Donald Trump ijskoud stelt, “dit is het enige dat me kan stoppen.”
Dystopie wordt realiteit
De toekomst ligt al achter ons. Escalaties, keerpunten en omwentelingen worden doorgaans pas achteraf kristalhelder. Maar in dit schrikwekkende tijdsgewricht oogt het alsof, in de woorden van sciencefiction auteur William Gibson, “the future is already here”. Totalitarisme, angstcultuur en barbarij zijn niet langer ondenkbaar of toekomstmuziek. De scheidingslijn tussen werkelijkheid en nachtmerrie werd flinterdun. Daarom mogen we meer dan ooit het verleden niet loslaten.
In Walter Salles politieke docudrama I’m Still Here (2024) pleit Eunice Paiva, slachtoffer van de Braziliaanse dictatuur tijdens de jaren zeventig, voor het “ophelderen en berechten van alle misdaden tijdens de dictatuur. Als dat niet gebeurt kunnen ze straffeloos blijvend worden begaan.” Het is deze ‘nooit vergeten’ gedachte die, ook al met de Gaza genocide in het achterhoofd, Nuremberg (2025) zo urgent maakt. Omdat James Vanderbilt in zijn adaptatie van Jack El-Hai’s De nazi en de psychiater peilt naar waar fascistische barbarij vandaan komt. Waarbij de Amerikaanse filmmaker tegelijk het belang van zowel rechtspraak als moraliteit onderstreept.
Militair tribunaal
Tachtig jaar geleden, van november 1945 tot oktober 1946, berechtte een Internationaal Militair Tribunaal (met vertegenwoordigers van de Sovjetunie, de VS, Groot-Brittannië en Frankrijk) in het Duitse stadje Neurenberg (locatie van Leni Riefenstahls Triumph des Willens) 22 hooggeplaatste nazi’s. De beschuldiging: oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Ter dood veroordelingen en gevangenisstraffen volgden.
Maar al snel begon de Koude Oorlog en weigerden steeds meer politici om het proces als een ijkpunt te zien. Vandaar ook de beslissing om de officiële documentaire Nuremberg: Its Lessons for Today (1948) beperkt (en niet in Duitsland) te vertonen. Toch bleef dit eerste internationale proces tegen oorlogsmisdadigers een belangrijk precedent. Het Neurenberg proces drukte zijn stempel op het internationale strafrecht en pogingen genocides te berechten. Terwijl het proces ook bijdroeg aan de bewustwording rond de Holocaust in Duitsland.
Film en de processen
Na een monumentale klassieker (Stanley Kramers Judgment at Nuremberg) en enkele mislukkingen (o.m. Yves Simoneau’s miniserie Nuremberg, de TV-film Nuremberg Trial en het docudrama Nazi’s on Trial) is er nu Nuremberg van de Amerikaanse Zodiac (2007), The Amazing Spider-Man (2012) en Scream (2022) scenarist James Vanderbilt (°1975). Een verfilming van Jack El-Hai’s non-fictie boek over de onderzoeken van psycholoog Douglas Kelley naar de mentale toestand van Hermann Göring en de andere nazi beklaagden.
Nu genocides, fascistische terreur, oorlogsmisdaden en barbaars geweld schijnbaar alledaags worden en een zorgvuldig gecreëerde angstsfeer verlammend lijkt te werken is het voeden van herinnering en verzet via een waarschuwingsverhaal meer dan ooit aan de orde. Ondanks zijn tekortkomingen is Nuremberg dan ook een belangrijke film. Een brug tussen de 20ste en 21ste eeuw die een cruciale brok geschiedenis schetst én tegelijk fungeert als weksignaal.
Geschiedschrijving en fictie
Nuremberg mixt twee genres – de rechtbankthriller en het psychologisch drama – en verstrengelt het proces geleid door aanklager Robert E. Jackson (Michael Shannon) met het onderzoek van psycholoog Douglas Kelley (Rami Malek). James Vanderbilt opent met een korte aankondiging ("Adolf Hitler is dead”), een sliert vluchtelingen en de arrestatie van de nummer twee van het nazi regime, Hermann Göring (Russell Crowe). De jonge Amerikaanse soldaten kijken daarbij met een mengeling van angst en ontzag naar de pedante, zelfzekere nazi.
Daar schuilt al een probleem. Vanderbilt zet Göring neer als een fascinerende, enigmatische figuur en focust sterk op de relatie tussen de nazileider en psycholoog Kelley. Hun gesprekken lijken een duet met een psychopaat à la Silence of the Lambs en herinneren aan Zodiac waar een onderzoeker in de ban raakt van een seriemoordenaar. Vanderbilt schreef het scenario voor die film maar regisseur David Fincher maakte van de ambiguïteit de motor van zijn drama terwijl Vanderbilt zich hier zelf ietwat laat verblinden door de ondoorgrondelijkheid van het nazi monster.
De roots van de barbarij
Daardoor verdwijnen figuren als de geheugenverlies simulerende Rudolf Hess (Andreas Pietschmann) en de xenofobe uitgever van Der Stürmer Julius Streicher (Dieter Riesle) wat naar de achtergrond. Maar vooral: de insteek wordt psychologisch, via een duik in de geest van nazi’s tracht Vanderbilt de motieven voor de fascistische barbarij te vinden. Waardoor de historische politiek-economische context en de belangenconflicten uit beeld blijven.
Wat wèl nadrukkelijk in beeld komt is de immense gruwel. Vanderbilt toont de authentieke documentaire zwart-wit beelden die tijdens de processen op een scherm in de rechtszaal geprojecteerd werden. Opnamen van bevrijdde concentratiekampen (Buchenwald, Bergen-Belsen) met getekende overlevenden en opeengestapelde lijken. Verbijsterende, afschuwelijke beelden die tijdens het proces choqueerden en die nog altijd op het netvlies blijven kleven.
Ook in een ‘onderhoudende’, als thriller opgebouwde, film als Nuremberg maken deze zwart-wit beelden (afgewisseld met kleuropnamen die de impact op de betrokkenen weergeven) indruk. Dit is geen verzonnen verhaal maar harde realiteit. Na dit kantelpunt voelt de ‘vriendschappelijke’ relatie tussen de nazi en de psychiater wrang aan. De onmenselijkheid van het barbaarse regime komt harder binnen dan de familiale dramatiek (met een psycholoog die als postbode fungeert).
Rechtspraak
Nu wetten en rechtspraak in de V.S. onder druk staan is het goed dat Nuremberg aangeeft dat het voor velen overbodige proces (“executeer ze gewoon”) juist belangrijk was voor de democratie en de toekomst. “We must never forget that the record on which we judge these defendants today is the record on which history will judge us tomorrow” stelt Robert Jackson. Vanderbilt benadrukt dat het laten primeren van gerechtigheid op wraak symbool stond voor democratie en beschaving.
Maar de filmmaker laat Göring ook aanstippen dat het gebruik van atoombommen in Hiroshima en Nagasaki nièt op de korrel genomen wordt. Rechtspraak is al te vaak een instrument in de handen van de overwinnaars. Vanderbilt raakt ook de rehabilitatie van het Duitse imperialisme en Duitse nazi’s in het kader van de Koude Oorlog aan. Waarbij helaas ook het nazi narratief dat het regime 'vocht tegen de bolsjewieken' ruimte krijgt.
Toen en nu
In interviews onderstreept Vanderbilt dat de gruwel en de fascistische barbarij niet exclusief verbonden kunnen worden met het verleden en het nazi regime. Nuremberg verwijst ook nadrukkelijk naar (parallellen met) het heden. Op de vraag waarom Hitler hem zo fascineerde antwoordt Göring “He made us feel German again.” De MAGA slogan is niet ver weg, ook al beweert de scenarist-regisseur de repliek reeds 12 jaar geleden te hebben geschreven.
Interessanter is wat de Joods-Duitse vertaler Howie Triest (Leo Woodall) zegt tegen Kelley: “Do you want to know why it happened here? Because people let it happen.” Die boodschap komt aan want na de oorlog zou de psycholoog niet enkel een weinig succesvol boek schrijven over zijn onderzoeken naar nazi-misdadigers, maar vooral ook blijven wijzen op de blijvende gevaren van fascisme. Wat hem niet in dank afgenomen werd.
In een sterke scène zien we hoe Kelley uit een radio studio verwijderd wordt omdat hij “Amerika beledigt” door te stellen dat ook in de VS de opkomst van fascisme en de ermee verbonden barbarij verre van onmogelijk is. Zijn tijdgenoten zetten Kelley weg als een paranoïde alcoholist maar de hedendaagse kijker weet beter. De parallel met (de zelfmoord van) Göring voelt al te Hollywoodiaans aan maar Kelleys boodschap dat het kwaad niet in een ver verleden opgesloten kan worden zindert na. Nuremberg is geen cinematografisch meesterwerk maar wèl een belangrijke film.
Een klassieker herontdekken
Nuremberg is ook een perfecte aanleiding om een absolute klassieker te herontdekken: Judgment at Nuremberg. Regisseur Stanley Kramer (1913-2001) was een geëngageerd Amerikaans filmmaker die wou dat zijn werk (o.m. The Defiant Ones, Guess Who’s Coming to Dinner?, Ship of Fools en On the Beach) ergens over ging. Entertainment ja, maar wel met inhoud en relevantie. Hij inspireerde Steven Spielberg voor Schindler’s List.
Spielberg zag Kramer als “een van de grootste filmmakers, niet enkel omwille van zijn talent en passie maar ook omwille van de impact die hij had op het geweten van de wereld". Een verwijzing naar het feit dat Kramer in Judgment at Nuremberg via het naoorlogs proces tegen hoge magistraten van het naziregime peilt naar verantwoordelijkheid, schuld, fanatisme, haat, gruwel, gerechtigheid, bestraffing en politieke belangen.
Publiekscinema
De rechtbankfilm uit 1961 was een Hollywood mega-productie, met een sterrencast (Spencer Tracy, Burt Lancaster, Judy Garland, Marlène Dietrich, Montgommery Clift, Richard Widmark, Maximilian Schell en William Shatner), maar ook een moreel verhaal dat mythes (‘we wisten van niets’, ‘we gehoorzaamden enkel’) vernietigde en hete hangijzers niet uit de weg ging. Zo komt de Amerikaanse voorzitter van het tribunaal onder druk te staan wanneer de geopolitiek wijzigt. Kramer hint daarbij op de impact die dit heeft op het collectieve geheugen.
“Stanley zag als soldaat de beelden van Dachau, lichamen die door een bulldozer op een hoop worden gegooid,” benadrukt zijn echtgenote Karen Sharpe in een interview op de Blu-ray, “hij was er kapot van". Judgment at Nuremberg toonde die beelden voor het eerst in een film. Tijdens ontmoetingen met jongeren ontdekte Stanley dat de meeste niet geloofden dat de Holocaust had plaats gevonden. Voor hen was 6 miljoen mensen onmogelijk, dus ze geloofden het niet. Toen hij kennismaakte met Abby Manns adaptatie wist Stanley dat hij er een film van moèst maken.
Politieke boodschap
Voor Abby Mann (1927-2008), ook scenarist van het drama War and Love en sterk onder de indruk van de door het McCarthyisme verwoestte levens, “was de slechterik in Judgment at Nuremberg patriottisme, mensen deden wat ze deden omdat ze goede patriotten dachten te zijn. Het proces bewijst dat in een periode van crisis gewone mensen ongeziene brutaliteiten kunnen begaan ter ‘verdediging van de natie’.”
“De vraag is hoever je kan gaan. De natie definieert zich door de waarden die het verdedigt wanneer niemand ze nog verdedigt. Waarden waarmee de rechtbankvoorzitter zijn beslissing motiveert: gerechtigheid, waarheid en the value of a single human being.”
“Bij het terugzien van beelden van de concentratiekampen wist ik dat propaganda uitgesloten was maar het belichten van de context essentieel,” zegt regisseur Stanley Kramer in een bonusdocumentaire tegen Maximilian Schell, “daarvoor had ik een acteur als jou nodig die ondanks de getoonde gruwelbeelden zijn rol als nazi-advocaat met veel menselijkheid speelt.”
Schuld en verantwoordelijkheid
Schell kaatst terug: “Je hebt niet gewoon het verhaal geschreven van twee slag leverende antagonisten maar van twee mensen. Het beste idee was er een moreel proces van te maken, het proces van rechters en niet van beulen. Jouw grote verdienste is dat je dit labyrint van conflicten en belangen samenvatte in één zin.”
“Wanneer beklaagde Ernst Janning (Lancaster) zegt ‘geloof me, ik wist niet dat het zo ver zou gaan’, repliceert rechter Haywood (Tracy) ‘het is zo ver gegaan op het moment dat je een man ter dood heb veroordeeld terwijl je wist dat hij onschuldig was.’ Dat is jouw zin want ie is niet uitgesproken tijdens het proces, hier legt de dichter die schuld op een absolute wijze uit.” Dat is de blijvende kracht van Judgment at Nuremberg, méér dan een aanvulling bij Nuremberg.
NUREMBERG van James Vanderbilt. USA 2025, 148’. Met Russell Crowe, Michael Shannon, Rami Malek, Leo Woodall, Richard E. Grant, John Slattery, Colin Hanks, Andreas Pietschmann, Dieter Riesle. Scenario Jack El-Hai & James Vanderbilt gebaseerd op El-Hai’s De Nazi en de Psychiater. Muziek Brian Tyler. Fotografie Dariusz Wolski. Montage Tom Eagles. Production Design Eve Stewart. Distributie Paradiso. Release 28 januari 2026.
JUDGMENT AT NUREMBERG van Stanley Kramer. USA 1961, 179’. Met Spencer Tracy, Burt Lancaster, Richard Widmark, Marlene Dietrich, Montgommery Clift, Maximilian Schell, William Shatner. Scenario Abby Mann & Montgomery Clift. Muziek Ernest Gold. Fotografie Ernest Laszlo. Montage Frederic Knudston. Beschikbaar op Blu-ray & dvd via Rimini Editions & BFI.
