Open brief aan Duits kanselier Merz: "Europese veiligheid is ondeelbaar, stop de oorlogstaal"
Kanselier Merz,
U hebt herhaaldelijk gesproken over de verantwoordelijkheid van Duitsland voor de Europese veiligheid. Die verantwoordelijkheid kan niet worden vervuld met slogans, selectief geheugen of het gestaag normaliseren van oorlogstaal. Veiligheidsgaranties zijn geen eenzijdige instrumenten. Ze werken in beide richtingen.
Dit is geen Russisch argument, noch een Amerikaans argument. Het is een basisprincipe van de Europese veiligheid, dat uitdrukkelijk is verankerd in de Slotakte van Helsinki in 1975 binnen de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), en in decennia van naoorlogse diplomatie.
Duitsland heeft de plicht om deze tijd met historische ernst en eerlijkheid te benaderen. In dat opzicht schieten de recente retoriek en beleidskeuzes gevaarlijk tekort.
Veiligheidsgaranties werken in twee richtingen
Sinds 1990 werden de belangrijkste veiligheidsbezorgdheden van Rusland herhaaldelijk terzijde geschoven, afgezwakt of regelrecht geschonden. Vaak met actieve medewerking of instemming van Duitsland. Deze realiteit kan niet worden uitgewist als we willen dat er een einde komt aan de oorlog in Oekraïne. Ze kan niet worden genegeerd als Europa een permanente staat van spanningen en onnodige conflicten wil mijden.
Aan het einde van de Koude Oorlog verzekerde Duitsland de leiders van de Sovjet-Unie, en vervolgens van Rusland, meermaals en expliciet dat de NAVO niet naar het oosten zou uitbreiden. Deze toezegging werd gegeven in de context van de hereniging van Duitsland. Het bracht uw land grote voordelen op.
De snelle hereniging – waarbij Oost-Duitsland binnen de NAVO kwam – zou niet hebben plaatsgevonden zonder de toestemming van de Sovjet-Unie op basis van deze toezeggingen. Later doen alsof ze nooit van belang zijn geweest, of dat het slechts terloopse opmerkingen waren, is geen realisme. Dat is historisch revisionisme.
In 1999 nam Duitsland deel aan de NAVO-bombardementen op Servië, de eerste oorlog die de NAVO heeft gevoerd zonder toestemming van de Veiligheidsraad. Dit was geen defensieve actie. Het was een interventie waarmee de veiligheidssituatie, die door het einde van de Koude Oorlog was ontstaan, fundamenteel werd veranderd.
Voor Rusland was Servië geen abstract begrip. De boodschap was overduidelijk: de NAVO zou er niet voor terugschrikken buiten haar grondgebied geweld te gebruiken, zonder goedkeuring van de VN en zonder rekening te houden met Russische bezwaren.
In 2002 trokken de Verenigde Staten zich eenzijdig terug uit het ABM-verdrag (Anti-Ballistic Missile Treaty), dat drie decennia lang een hoeksteen van strategische stabiliteit was geweest. Duitsland maakte geen bezwaar.
Toch was de afbraak van het wapenbeheersingssysteem geen geïsoleerde gebeurtenis. Raketafweersystemen werden dichter bij de Russische grenzen geplaatst, wat Rusland terecht beschouwde als destabiliserend. Het was geen verstandige diplomatie om deze perceptie als paranoia af te doen. Het was politieke propaganda.
In 2008 erkende Duitsland de onafhankelijkheid van Kosovo, ondanks expliciete waarschuwingen dat dit het beginsel van territoriale integriteit zou ondermijnen en dat het precedent elders navolging zou vinden. Opnieuw werden de bezwaren van Rusland terzijde geschoven als kwade trouw, en niet behandeld als serieuze strategische bedenkingen.
De rol die Duitsland vanaf 2014 in Oekraïne heeft gespeeld, is verontrustend
Door gestaag naar het oosten uit te breiden, inclusief een formele belofte van lidmaatschap aan Oekraïne en Georgië tijdens de top in Boekarest in 2008, overschreed de NAVO een bloedrode lijn. En dat terwijl Moskou jarenlang luid en duidelijk, consistent en herhaald bezwaar had aangetekend. Wanneer een grootmacht consequent stelt dat iets van vitaal veiligheidsbelang is, is het diplomatiek onverstandig om dat te negeren. Het is de escalatie opzoeken.
De rol die Duitsland vanaf 2014 in Oekraïne heeft gespeeld, is bijzonder verontrustend. Dankzij bemiddeling door Parijs en Warschau samen met Berlijn, was er op 21 februari 2014 een akkoord bereikt tussen president Janoekovitsj en de oppositie: een akkoord dat bedoeld was om het geweld te stoppen en de constitutionele orde te handhaven.
Binnen enkele uren werd dat akkoord alweer tenietgedaan. Er volgde een gewelddadige omverwerping in Oekraïne. Op ongrondwettige manier kwam een nieuwe regering tot stand. En Duitsland erkende en steunde het nieuwe regime onmiddellijk. Het akkoord waarvoor Duitsland garanties had gegeven, werd zonder gevolgen terzijde geschoven.
Het Minsk II-akkoord uit 2015 moest een correctie zijn: een onderhandeld kader om de oorlog in Oost-Oekraïne te beëindigen. Duitsland trad opnieuw op als garant. Toch werd Minsk II zeven jaar lang niet uitgevoerd door Oekraïne. Kiev verwierp de politieke bepalingen openlijk.
En Duitsland dwong naleving niet af. Voormalige Duitse en andere Europese leiders hebben inmiddels erkend dat het Minsk II-akkoord meer als een overgangsmaatregel werd gezien, dan als een vredesplan. Alleen al die erkenning zou tot een grondig onderzoek moeten leiden.
Tegen deze achtergrond klinken de oproepen tot nog meer wapens, nog hardere retoriek en nog grotere ‘vastberadenheid’ hol. Als zou Europa zijn recente verleden moeten vergeten, zodat een toekomst van permanente confrontatie wordt gerechtvaardigd.
Stop met die propaganda. Stop met het infantiliseren van de bevolking. De Europeanen zijn perfect in staat te begrijpen dat er veiligheidsdilemma’s bestaan, dat NAVO-acties niet zonder gevolgen blijven en dat vrede niet wordt bereikt door te doen alsof de veiligheidsbezorgdheden van Rusland niet bestaan.
De Europese veiligheid is ondeelbaar. Dat principe houdt in dat een land zijn veiligheid niet kan versterken ten koste van de veiligheid van een ander land, zonder instabiliteit uit te lokken. Maar ook dat diplomatie niet appeasement betekent en historische context niet verdraait.
Ooit begreep Duitsland dit. Ostpolitik was geen zwakte, maar strategische volwassenheid. Duitsland erkende dat de stabiliteit van Europa afhangt van betrokkenheid, wapenbeheersing, economische banden en respect voor de legitieme veiligheidsbelangen van Rusland.
Vandaag heeft Duitsland die volwassenheid opnieuw nodig. Stop met te spreken alsof oorlog onvermijdelijk of zelfs deugdzaam is. Besteed strategisch denken niet langer uit aan de gespreksrondes over allianties. Doe serieus aan diplomatie. Vergeet public relations en doe een oprechte poging om een nieuwe Europese veiligheidsarchitectuur te bouwen, die Rusland insluit in plaats van uitsluit.
Stop te spreken alsof oorlog onvermijdelijk of zelfs deugdzaam is
Een vernieuwde Europese veiligheidsarchitectuur moet beginnen met helderheid en reserve. Ten eerste moet er een ondubbelzinnig einde komen aan de uitbreiding van de NAVO naar het oosten: naar Oekraïne, Georgië en de andere staten langs de grenzen van Rusland.
De uitbreiding van de NAVO was geen onvermijdelijk onderdeel van de nieuwe orde na de Koude Oorlog. Het was een politieke keuze, gemaakt in strijd met de plechtige toezeggingen die in 1990 waren gedaan. Europa ging ermee door, ondanks herhaalde waarschuwingen dat dit het continent zou destabiliseren.
Veiligheid in Oekraïne zal niet worden bereikt door het vooruitschuiven van Duitse, Franse of andere Europese troepen. Dat zou de verdeeldheid alleen maar verdiepen en de oorlog verlengen. Die veiligheid kan wél worden bereikt via neutraliteit, ondersteund door geloofwaardige internationale garanties.
De geschiedenis laat er geen twijfel over bestaan: noch de Sovjet-Unie, noch de Russische Federatie heeft in de naoorlogse periode de soevereiniteit van neutrale staten als Finland, Oostenrijk, Zweden of Zwitserland geschonden. Neutraliteit werkte, omdat dit tegemoetkwam aan legitieme veiligheidsbelangen van alle partijen. Er is geen serieuze reden om te doen alsof dit niet opnieuw kan werken.
Ten tweede vereist stabiliteit demilitarisering van beide zijden. Russische troepen moeten ver van de NAVO-grenzen worden gehouden en NAVO-troepen – inclusief raketsystemen – moeten ver van de Russische grenzen worden gehouden. Veiligheid is ondeelbaar, niet eenzijdig. Grensgebieden moeten worden gedemilitariseerd door middel van controleerbare overeenkomsten en niet worden overspoeld met nog meer wapens.
Sancties moeten worden opgeheven als onderdeel van een onderhandelde regeling. Ze hebben geen vrede gebracht en hebben de Europese economie ernstige schade toegebracht.
Met name Duitsland moet de roekeloze confiscatie van Russische staatsactiva afwijzen. Zo’n confiscatie zou een flagrante schending zijn van het internationaal recht en zou het vertrouwen in het mondiale financiële systeem ondermijnen. De Duitse industrie nieuw leven inblazen door middel van legale, onderhandelde handel met Rusland is geen capitulatie. Het is economisch realisme. Europa mag zijn eigen productiebasis niet vernietigen omwille van morele profilering.
Ten slotte moet Europa terugkeren naar de eigen institutionele fundamenten van zijn veiligheid. De OVSE – en niet de NAVO – moet opnieuw fungeren als het centrale forum voor Europese veiligheid, vertrouwensopbouw en wapenbeheersing. Strategische autonomie voor Europa betekent precies dit: een Europese veiligheidsorde die wordt gevormd door Europese belangen, en niet ondergeschikt blijft aan het expansionisme van de NAVO.
Frankrijk zou terecht zijn nucleaire afschrikking kunnen uitbreiden, als een veiligheidsschild voor Europa. Maar dan wel uitsluitend in een defensieve houding, zonder vooruitgeschoven systemen die Rusland bedreigen.
Europa moet onverwijld aandringen op een terugkeer naar het INF-verdrag[1]. Dat betekent dat het moet aansporen tot alomvattende strategische onderhandelingen over kernwapenbeheersing, waarbij de Verenigde Staten en Rusland – en op termijn ook China – betrokken zijn.
Zonder diplomatie loopt Europa risico de tragedies te herhalen
Leer uw geschiedenis, bondskanselier Merz, en wees eerlijk. Zonder eerlijkheid kan er geen vertrouwen zijn. Zonder vertrouwen kan er geen veiligheid zijn. En zonder diplomatie loopt Europa het risico de tragedies te herhalen, waaruit het beweert te hebben geleerd.
De geschiedenis zal oordelen over wat Duitsland besluit te onthouden, en wat het verkiest te vergeten. Laat Duitsland deze keer kiezen voor diplomatie en vrede, en zich aan zijn woord houden.
Hoogachtend,
Jeffrey D. Sachs
Jeffrey Sachs is onder andere topadviseur bij de Verenigde Naties en was ook raadgever van vorige presidenten van de VS. Daarnaast is hij econoom en hoogleraar aan Colombia University. Dit artikel verscheen eerder op Scheerpost. De vertaling is van Hilde Baccarne.
Note:
[1] Het Intermediate-Range Nuclear Forces-verdrag was een overeenkomst tussen de VS en oorspronkelijk de Sovjet-Unie, later Rusland, dat de productie van nucleaire en conventionele raketten door beide wereldmachten aan banden legde en hen verplichtte om bestaande raketten te vernietigen. Het werd in 2019 eerst door de VS (president Donald Trump) en vervolgens ook door Rusland opgeschort.
